mércores, 16 de maio de 2018

O Bierzo precisa unha anagnórese lingüística e cultural.

Dous neofalantes dignos de lembranza e imitación.

María Victoria Moreno convértese nunha gran metáfora de futuro para os neofalantes do galego no Bierzo porque a quen se lle oculta a estas alturas que o Bierzo galego falante aínda segue agochado e que, como se dun personaxe dunha gran obra dramática se tratase, precisa unha anagnósese para poder evitar un desenlace fatal que conclúa coa morte do idioma máis aló do Cebreiro nestes lindeiros da galeguidade?  Mª Victoria Moreno, cuxa novela máis coñecida leva o título de Anagnórese, propicia un bon argumento para, dende a comarca onde naceu Sarmiento, reflexionar e, á vez, festexar a iniciativa da Academia Galega de homenaxeala este ano coa celebración do Día das Letras Galegas.
                A ese proceso de descuberta da propia identidade (iso é o que vén sendo a anagnórese) a través da lingua  veñen sumándose,  seguindo o exemplo do noso sabio e erudito bieito,  outros bercianos que sendo nativos de terras alleas, reclamaron como propio o país que Enrique Gil cantaba en castelán.  Sen ir máis lonxe, Antonio Fernández Morales, natural de Astorga, descubriuse  berciano  ao mesmo  tempo que escribía milleiros de versos no dialecto, que como el deixou dito é un subdialecto do galego e legou así para galegos e bercianos un fermoso monumento literario e cultural elaborado coas palabras máis enxebres da nosa comarca de entroidos a vendimas e magostos entre osos, barburetas, cochorros e escambrois, megos e botelos.  Temos pois que agradecer e aplaudir a Real Academia Galega a valentía por escoller a unha estremeña para honrala no Día das Letras Galegas do 2018, porque, en primeiro lugar, é unha muller  e tan só foron catro, con Mª Victoria, as mulleres que tiveron o seu Día das Letras (Rosalía de Castro no 1963, Francisca Herrera no 1987 e María Mariño no 2007). Había máis de dez anos que ningunha muller fora considerada digna de tal celebración e xa era hora.  Mais tamén debemos  celebrar  moi efusivamente que se recoñeza en Mª Victoria Moreno o valor dunha neofalante á hora de participar activamente na construción dunha cultura.  Ambas son leccións importantes nos nosos días, porque as mulleres seguen estando minorizadas ( só un exemplo que vén a conto, de cada 100 nomes que se citan nas aulas 93 son de homes, só 7 son de mulleres)  e porque os neofalantes deben, en tempos de minorización, ser unha ferramenta esencial no proceso de consolidación e normalización da lingua. Para o Bierzo, para os bercianos que coñecemos e sabemos dos problemas do galego no día a día na nosa bisbarra, resultan aínda máis evidentes estes dous aspectos, porque no Bierzo sufrimos a problemática da lingua e do seu futuro con maior amargura e precariedade que os galegos da Galicia administrativa, esa que hoxe celebra protocolariamente esta gran data.
No Bierzo precisamos con urxencia dun recoñecemento semellante a unha anagnórese para un autor que non sendo de orixe galega poida servir de metáfora e ferramenta para incorporar no presente a máis neofalantes ao proceso de recuperar o galego  nestas terras de extramuros, tan ocultas para tantos e tantos galegos. A descuberta da verdadeira personalidade do Bierzo precisa dun Día das Letras no que a procura da identidade invite a falar galego e reclamar dereitos lingüísticos  aos seus habitantes.  Dar pé a que máis cedo que tarde novos falantes se incorporen ás conversas dos máis vellos, facer posible que novos ou vellos autores que hoxe usan castelán, escriban en galego, reivindiquen no Bierzo de hoxe e ante a Galicia do século XXI que algo teñen que dicir e enriquecer a xa de por si rica diversidade cultural do noso Estado no que existen demasiadas malas caras ante a tan deturpada pluralidade e a tan cuestionada diferenza. Debemos facer unha aposta pola capacidade de entender que o Estado no que vivimos ben pode ser outro, negándonos a afogar a riqueza coa que chegamos ao século XXI nun absurdo e castrante uniformismo.  Son muitas as persoas amigas do progreso que aínda poden e deben transitar nese camiño (ou camín) do acervo diverso e fecundo para realizaren a súa propia anagnórese.  Esa é a descuberta pendente de levar a cabo que propoñemos tanto a galegos como a bercianos de cara ao 2019.
                A modo de epílogo non quixeramos concluír esta nota sen lembrar que Mª Victoria Moreno naceu na mesma Estremadura na que hoxe aínda falan galego non mui lonxe de Valencia de Alcántara, no Val do Ellas,  varios milleiros de estremeños/as que luitan como os bercianos por que a Fala, a súa variante do galego, sexa recoñecida e posta en valor. Precisamente Mª Victoria Moreno mantivo co galego unha relación de amor, recomendamos sinceramente a súa lectura co mesmo agarimo que ela mesma sempre manifestou pola nosa lingua.        
Héctor M. Silveiro Fernández, académico correspondente polo Bierzo da Real Academia Galega.

martes, 13 de marzo de 2018

CONVOCADOS OS I PREMIOS MORALES PARA A PROMOCIÓN DA LINGUA GALEGA NO BIERZO. TRAS OS PASOS DE MORALES: OS MAGOSTOS


No transcurso das X Xornadas Martín Sarmiento celebradas o pasado 9 d emarzo en Vilafranca do Bierzo, nunha rolda de prensa o Grupo As Médulas e as distintas autoridades presentes que colaboran na convocatoria: Secretaría Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia, Conserjería de Educación de la Junta de Castilla y León, Consello Comarcal do Bierzo e outras entidades bercianas e galegas como O Instituto de Estudios Bercianos e a Real Academia  Galega presentaron as bases e convocaron formalmente esta primeira edición dos Premios Morales para a Promoción da Lingua Galega no Bierzo, que leva o lema Tras os pasos de Morales: Os Magostos. A Editorial Positivas será aencargada de darlle finalmente forma á futura edición dos textos e ilustraciois premiadas.

Pódense consultar as bases en diversos lugares das distintas entidades implicadas.

luns, 9 de outubro de 2017

Un 9 de outubro nacen os Ensayos poéticos en dialecto berciano


Tal día como hoxe, un 9 de outubro de 1847 Antonio Fernández Morales presenta Mariano Cubí a primeira entrega do que serán os Ensayos poéticos en dialecto berciano, o que o cantor do Bierzo entendía que era un encargo do filólogo catalán.

      “Mi querido Cubí, supondrá V. ya que me he muerto, tal es el silencio que hace días guardo.- Pues señor, es preciso manifestar las causas que lo han originado._ En primer lugar, he salido á Cacabelos algunos días; dirá V. y con razón q.e tambien hay correo en Cacabelos; p.o la segunda ó mas bien la única razon, sale al paso á esta ojecion. – Así pues añadiré que no he querido molestarlo, hasta que pudiera remitirle su encargo...”

       Nesta carta incluiría dúas longas compasiciois de índole ben distinta coas súas correspondentes anotaciois. Eran Á Santisima Virxen das Angustias en Cacabelos e O Fiandón.

       Pero ademais na conclusión das notas descobre o boceto dos seus Ensayos:

      “ ...porque al mismo tiempo que se manifiesta el lenguaje de este país, se dan a conocer sus costumbres…Había pensado formar un cuaderno de poesías bercianas, buscando el lado ridículo de todas las costumbres de este pais, en todas las clases, p.ª criticarlas, empezando p.r su capital (Villaf.ca) metiéndome con los dos sexos en ambas clases; buscándolos en los paseos, teatro, visitas, vailes, funciones de Yglesias, novenas, entroidos, como ellos llaman á los carnabales, filandones E.ª, p.o he visto q.e era obra muy larga y me he contentado con hablar de los filandones solam.te, aunque pienso, cuando esté algo desahogado seguir mi plan…repito q.e pienso continuar, mas adelante._ Tanto en esta, como en la otra: (a la Virgen de las Angustias) puede V. con entera libertad quitar, añadir, borrar, enmendar…"

        De poucos autores do pasado podemos dicir que coñecemos os primeiros pasos ou o momento cero da súa obra máis singular. No caso de Morales esta correspondencia que rescatamos do esquezo con motivo do seu bicentenario permite coñecer detalles de gran interese da xestación e o parto desta obra que retrata  tan fielmente ao Bierzo galegofalante do século XIX.

sábado, 7 de outubro de 2017

MORALES NA CASA DE ROSALÍA


Onte Antonio Fernández Morales visitou a Casa de Rosalía. Con motivo do seu bicentenario o cantor do Bierzo recibiu unha emotiva homenaxe coa que se inaugurou a Exposición do Grupo As Médulas:  Fernández Morales hoxe: creaciois e recreaciois.

Esta exposición fruito dun traballo coordinado por Manuel González Prieto reúne un amplo conxunto de 17 de poemas e creaciois plásticas moi variadas inspiradas nos versos dos Ensayos poéticos en dialecto berciano de Morales que podemos visitar na Casa Museo de Rosalía, ou ben a través das páxinas do libro que se editou e conten ademais dalguis dos poemas do noso autor, as recreaciois, ilustraciois incluídas, realizadas para esta ocasión. Tamén se pode acceder a ela a través da rede na seguinte dirección: Antonio Fernández Morales. Creación libre.

No acto de inauguración participaron:
Xosé Henrique Costas, académico correspondente da Real Academia Galega
Héctor Silveiro, académico correspondente da Real Academia Galega polo Bierzo
Anxo Angueira, escritor e presidente da Fundación Rosalía de Castro
Manuel González Prieto, membro do Grupo As Médulas para a Lingua e cultura galegas do Bierzo
Dennis Álvarez Guerrero, membro do Grupo As Médulas para a Lingua e cultura galegas do Bierzo
Romina Bal, poeta


Deixamos a continuación unha pequena reportaxe fotográfica do evento que se dividiu en dúas partes. Unha dedicada a presentar á figura de Antonio Fernández Morales e as actividades que se realizaron no presente ano en relación co seu bicentenario. A segunda centrouse na presentación da Exposición e foi ilustrada con distintos recitados: 













domingo, 17 de setembro de 2017

17 de setembro de 2017 lembrando a Morales ante a súa tumba.


Así rematou o Simposio do Bicentenario de Antonio Fernández Morales, no cemiterio da Edrada ante a tumba de Morales. A clausura comezou cunha estrea musical por parte da Escola de gaitas de Vilafranca interpretando a Muliñeira "O gaiteiro de Sorribas" composta para a ocasión pola agrupación. A continuación leu un fermoso texto Manuel González Prieto do Grupo As Médulas, no que realizou unha semblanza lírica de distintas pasaxes dos poemas dos Ensayos poéticos de Morales ata concluír nunha composición propia na que recollía a súa relación coa terra berciana. A seguir foi Ana Carballo, da sección de literatura do Instituto de Estudios Bercianos quen recitou un fragmento do poema A Santísima Virxe da Quinta Angustia que o autor dedica a Cacabelos. Finalmente tomou a palabra Anxo Angueira que recitou co seu entusiasmo habitual o comezo e o final dun dos poemas máis orixinais e extraordinarios do poeta: A caza maior. A continuación recitou un poema que conmoveu a todo o público presente sobre o Liño de María, unha muller da terra de Iria que un día deulle a bagaña para sementar... o liño de Cambados, de Pontevedra ou do Bierzo que cantaron Pintos, Sarmiento e Morales. Coa interpretación da Marcha do Reino Antigo de Galicia púxose fin ao acto no que quedou depositado sobre a tumba de Morales un centro floral co coñecido verso co que comezan o seu poemario: " No mesmo medio do xardín berciano...".

Unha boa crónica do acontecido no Simposio podémola atopar nos seguintes enlaces:

REAL ACADEMIA GALEGA

BIERZO TV

PRAZA PUBLICA

Inauguración da Exposición Antonio Fernández Morales e o galego no Bierzo



PORTAL DA LINGUA da Secretaria Xeral de Politica Linguistica da Xunta de Galicia

Ponferrada




luns, 11 de setembro de 2017

SIMPOSIO DO BICENTENARIO


Onte presentouse simultaneamente en Ponferrada e na Coruña o Programa do Simposio do Bicentenario /XI Xornadas de Autor que sobre Antonio Fernández Morales terán lugar os días 15, 16 e 17 de setembro en Ponferrada, Vilafranca e Cacabelos. Trátase da unión de dous eventos que promoven as entidades bercianas da Comisión Cultural Martín Sarmiento e o Instituto de Estudios Bercianos e a Real Academia Galega.


Podes consultar os contidos que se difundiron onte a través dos medios nos seguintes enlaces:
ACADEMIA GALEGA
COMISIÓN CULTURAL MARTÍN SARMIENTO
INSTITUTO DE ESTUDIOS BERCIANOS

Incluímos a continuación unha pequena reportaxe fotográfica das respectivas roldas de prensa
Presentación do Simposio do Bicentenario/ XI Xornadas de Autor en Ponferrada.
Pola esquerda Marino Castro,  Antonio Puerto, concelleiro de Cacabelos, Mª Antonia Gancedo, concelleira de Ponferrada, Mar Palacio, presidenta do IEB, J. A. Balboa,, historiador e biógrafo de Morales, e Mª Luisa Blanco, representante do Concello de Vilafranca do Bierzo.
Presentación na sede da Real Academia na Coruña


Héctor Silveiro, coordinador do Simposio e a súa dereita
Valentín García, da SXPL da Xunta de Galicia. 
























Ana Carballo representante do IEB unha das entidades organizadoras.

O presidente do Consello Comarcal, Gerardo Álvarez, a súa dereita
J.M. Pereira, alcalde de Vilafranca do Bierzo.
O Presidente da Academia, Victor Freixanes, lendo uns versos de Morales no exemplar da 1ª edición dos Ensayos poéticos en dialecto berciano (1861) que conserva a Academia.

Pola esquerda, o secretario da RAG, Henrique Monteagudo; o académico correspondente e organizador do programa, Héctor M. Silveiro; o secretario xeral de Política Lingüística, Valentín García; o presidente da Academia, Víctor F. Freixanes; o presidente do Consello Comarcal do Bierzo, Gerardo Álvarez Courel; o alcalde de Vilafranca do Bierzo, José Manuel Pereira Vega;a subdirectora xeral de Política Lingüística, Lurdes Batán; e Iván Alonso Rodríguez, vicepresidente do Consello Comarcal do Bierzo; e Ana Carballo, viceterouseira do Instituto de Estudios Bercianos e responsable da sección de lingua e literatura. Autor: RAG

luns, 4 de setembro de 2017

Un 4 de setembro escribía Morales a Cubí...


AS CARTAS AUTÓGRAFAS DE ANTONIO FERNÁNDEZ MORALES (I)

A primeira das cartas autógrafas de Antonio Fernández Morales que dirixe ao seu amigo Mariano Cubí e Soler, que aínda están inéditas, está escrita un 4 de setembro de 1847, hai 170 anos exactamente. Xa contan cun primeiro traballo de aproximación que acaba de ver a luz na Revista Bierzo. pero aínda queda a súa edición comentada que esperamos vexa a luz despois da celebración do Simposio do Bicentenario que terá lugar neste mesmo mes de setembro.

Polas primeiras liñas desta primeira carta que no bicentenario do autor lle arrebatamos con pracer  ao esquecemento, sabemos que non era a primeira que lle escribira Morales a Cubí, que este estaba en medio dun proceso polo que estivo en prisión varios meses na Coruña e que a relación entre eles prodúcese por afinidade ideolóxica precisamente a raíz desta causa aberta polo Tribunal Eclesiástico de Santiago de Compostela contra o frenólogo catalán.

O máis rechamante desta carta é que Morales adxunta unha copia da mesma traducida ao berciano e un poema dedicado ao seu bon amigo Mariano Cubí. Este poema con algunha diferenza aparecerá anos máis tarde publicado entre os seus Ensayos poéticos en dialecto berciano. Confirmanos así que Antonio facía uso xa no ano 1847 do subdialecto do galego que se fala no Bierzo e que o motivo inicial que lle provoca a escribir na lingua das xentes humildes da comarca é unha petición de Cubí nunha das cartas inmediatemente anterior á que tal día como hoxe redactaba Morales en Vilafranca do Bierzo, o seu lugar de residencia daquela. Cubí escribíralle dúas misivas a finais de agosto (29 e 31) onde con toda probabilidade solicitaba do noso capitán de infantería que lle respondese facendo uso do dialecto dos bercianos. (Continuará)