domingo, 11 de novembro de 2018

A PALABRA DA SEMANA: Conchos (castañas, magostos, ánimas e defuntos).

Conchos de Lago. Foto de Paco Macías  
Hoxe como é o día de San Martiño, e segue sendo tempo de magostos, aínda que no Bierzo como di o noso autor o día propio era:

 No primeiro de Noviembre
mes no que os hortos do Bierzo,
as viñas, veigas e praos
ia están de todo valeiros,
pero en troque de cebolas
calabazas e pimentos,
de conchos, fabas, pedrolos,
e patacas están cheos
os sobrados, e as bodegas
de viño aínda fervendo...
...naquel día do mes mesmo,
día Santo do meu Santo
e tamén, lector, do teu,
do meu padre e da túa madre,
do teu sogro, si eres xenro,
da túa muller e teus fillos
si eres padre, anque solteiro;
santo, en fin, dos homes todos
e mulleres por supuesto
que na pila do bautismo
de Cristo entraron no gremio;
naquel día... mais ia bonda,
pois pra decir, lector meu,
que era de Todos os Santos
o Santo día, ben creo
que bondaba a primer copla
ou sea o renglón primeiro.
De adoito, pois, aquel día
tein as familias do Bierzo
de salir ós campeliños,
dos magostos co pretesto,
a ter cos deudos e amigos
unha tarde de bureo.

Pois ben, estando como estamos no mes de Defuntos, ocórresenos a idea de falar dunha palabra que está ligada a este mes, non tanto como a castaña, claro está, pero que é unha palabra ben fermosa que queremos reivindicar. Trátase da palabra concho que Morales usou ademais do poema citado (Os magostos) do seu libro en dialecto berciano tamén noutro poema, O Entroido, de novo da mao das castañas:

 O viño ailí anda por largo;
fumea a xixa de vaca;
os botelos, as androllas,
cachuchas, de cocho as patas,
pampalliños, longanizas,
uvas, conchos e castañas,
todo en grandes escudillas,
dunhos noutros rodando anda.

 Outramente cómpre dicir que o cantor do Bierzo en galego, utilizou a palabriña en cuestión noutro poema tamén, pero con outro sentido. Vexamos:

—¡Ai de Dios! ¡Concho! ¡Ai de Dios!
¡Ai! ai! ai!... Iba berrando
o pobre Liso nos aires
dentro da rede enredao.
Cuando entre o balcón e o suelo
viron ó polo colgando
ataron a corda ós ferros,
fuxiron i ailí o deixaron.
Botaba Liso da boca
iérredos, conchos e raios;
maldecía a villa toda,
a seu amor i a Rosario .

 Trátase do poema  A proba d´amor no que Morales sempre atento á fraseoloxía do dialecto que pretende retratar nos seus ensaios poéticos. Esta acepción da palabra como unha interxección exclamativa indicando sorpresa ou enfado, como comenta o autor no seu catálogo ou rexistran outros dicionarios, pero que non a recolle o dicionario da RAG. Quero pensar que estes conchos de enfado ou sorpresa poden ter orixe ben diversas e se cadra distantes dos fruitos do conchal (que como As Nogais aparece como topónimo como nos sinala atentamente o amigo Paco Macías).

Non quixeramos rematar esta entrada sen lembrar que nos maios de Vilafranca cuando se botan aos rapaces e rapazas que veñen cantando desde os balcois castañas pilongas, é dicir secas (tamén coñecidas como maias ou maiolas), hai quen nos bota conchos, sendo de novo compañeiros das rituais castañas.  Estas no mes de maio son da fertilidade e da vida, pero no mes de Defuntos, son representación das ánimas como ben nos lembra Morales:

Mais vamos ver que acontece
ó pé das torres dos pueblos
ora que a noite ia chega;
pois si cos magostos esto
non ten que ver, ó fin pasa
dos Santos, no día mesmo.
Polas limosnas
de polos, pitas,
manteca, liño,
untos, cerillas,
ochavos, lana,
i outras cousiñas
que todo o ano
dan ás benditas
ánimas cuantos
devotos inda
pagan os diezmos
i a máis primicias,
aquelas a estes
dan neste día
muitas castañas,
mamucas ricas,
con fiollo, nébeda
e sal cocidas,
que o Maiordomo
dende a cornisa
da torre ó pueblo
a puñaos tira;
pois son as ánimas
agradecidas.

Antonio Fernández Morales no seu poema seguramente prefire o termo ánimas ou Santos ao de Defuntos, para referirse ao mes de novembro, porque só usa esa palabra, defunto, no seu Cuento satírico nun contexto que nada nos fai pensar na celebración ou culto aos mortos propio destas datas  e que describe na parte final do poema Os magostos,  pois ás mesmas ánimas dos mortos eran ás que se lles rezaba para pedir indulxencias:

Cuidan as vellas
que de rodillas
pra si rezando
a letanía,
aquel que colle
Nenas con colares de zonchos ou mamucas
 no cemiterio de Santo Amaro da Coruña (ca.1950)
cara pra arriba
ca boca aberta
dúas mamuquiñas,
gana indulgencias
pra muitos días.

Así é que ó atrio
vanse ben listas
i abrindo a boca
logo se fincan,
ailí aguardando
as castañiñas.
pois si a que colle
dúas mamuquiñas
gana indulgencias
pra muitos días,
a que merengues
(cousa máis fina)
papa, rezando
a letanía,
fincada no atrio
cara pra arriba,
ca boca aberta
como unha mirla,
gana as plenarias
pra toda a vida.

 Xa temos falado do que Anxo Angueira, a propósito da estética próxima ao esperpento deste texto e deste curioso "banquete ritual", comenta sobre a intención profundamente crítica ao introducir unha ironía evidente das beatas apañando castañas e merengues nas lousas do adro.  As mamucas ou castañas cocidas, ás que Rosalía denominaba zonchos, eiquí polo Bierzo denominamos mamucas, das que Morales conta no seu catálogo de voces que son as castañas cocidas coa casca interior.
Deixando as intenciois satíricas á marxe, fixémonos no uso desta palabriña da que xa falamos xa hai algún tempo:  mamucas.

sábado, 27 de outubro de 2018

TRAS OS PASOS DE MORALES: UNHA APOSTA POR UNHA LINGUA DE FUTURO

Unha xornada memorable nas Médulas a do pasado día 20 de outubro. Trataremos de realizar unha crónica para reunir nela unha chea de elementos que conflúen na mente á hora de lembrar o que tal aconteceu. Era a primeira edición e nos días previos non sabiamos como ía resultar. Agora podemos dicir que o resultado foi mui satisfactorio e a experiencia cargada de emociois.

Quixéramos comezar cunha moi sinxela anécdota que resume perfectamente a filosofía coa que están pensados estes Premios. Soubemos dunha nena de 1º da ESO que foi coa súa avoa á recoller o Premio. A  avoa que era de preto de Oencia choraba ao ver a composición da súa neta impresa, ao ver que a súa neta escribía na súa lingua, que a súa fala pervivía, que as liñas escritas convertíana en lingua de futuro.

Comezaramos a xornada cunha xuntanza do Grupo Médulas e a Comisión Cultural Martín Sarmiento na que tratamos de analizar o comezo do curso alí onde se imparte o Programa de promoción do galego nos centros escolares do Bierzo, así como dos CELGA coa idea de ir mellorando unhas iniciativas que cremos requiren unha fonda revisión para superar o que veñen sendo deficiencias crónicas que, a pesar de ser denunciadas, as administraciois responsables aínda non foron quen de abordalas. Naceron propostas sobre estes temas interesantes, pero que non imos detallar eiquí, hoxe toca falar dos Premios. Logo repasamos a posta en marcha do Decálogo de novos espazos para o galego no Bierzo aprobado polo Consello Comarcal do Bierzo e a próxima convocatoria das Xornadas Martín Sarmiento e tamén como debería ser a segunda edición dos Premios Antonio Fernández Morales. 









Mais o mellor estaba por chegar, despois dunha comida fraternal e copiosa, dirixímonos á praza do pobo para comezar os actos da tarde. Estes Premios Morales, dirixidos aos estudantes do Programa de galego nos distintos centros do Bierzo de Primaria, Secundaria e mesmo ao alumnado de Galego da Escola Oficial de Idiomas, teñen como principal fin reunir os mellores traballos plásticos e literarios nun libro que resulta ser á vez de memoria dun curso.  O curioso galardón que reciben os premiados é que se fai público á vez que se lles entrega aos seus autores.

Comprobamos dende o primeiro momento que a convocatoria fora un éxito porque a praza estaba chea de familias e o ambiente festivo propio dunha celebración así calara nas xentes eilí reunidas. Con certa expectación comezaron as palabras das instituciois e das persoas que fixeron posible este evento. Conducido o acto por Manuel González Prieto, entre versos de Morales e  aplausos falaron Paco Macías, editor do libro, na súa editora Positivas, principal promotor dos Premios, Ana Carballo falou no nome do Instituto de Estudios Bercianos,  Héctor Silveiro como representante do Bierzo no nome da Real Academia Galega, Alfonso Fernández, alcalde de Carucedo como concello anfitrión, Iván Alonso Vicepresidente do Concello Comarcal,  Francisco J. Álvarez Peón en representación da Dirección Provincial de Educación de León e Lourdes Batán Aira, subdirectora da Secretaría Xeral de Política Lingüística da Xunta de Galicia aos que se sumou a Fundación Rosalía de Castro na persoa do seu presidente, Anxo Angueira que pechou esta primeira parte de intervenciois recitando xunto con Ana Carballo o poema Os Magostos do noso poeta.



Logo se fixo entrega dos premios de Primaria, Secundaria e da Escola Oficial de Idiomas, entre renovados aplausos dos asistentes. A seguir despois das fotos protocolarias e ao son das gaitas dos Pamplinas camiñamos cara ao interior do Parque Arqueolóxico das Médulas onde Paula Carballeira realizou unha sesión de contacontos de medo á espera do luscofusco, momento no que de novo na Praza do pobo das Médulas ao son das gaitas fíxose o magosto e eilí estivemos ata rematar cos bullós.


Aínda houbou quen á mañá seguinte gozou de novo coa obra poética de Paula Carballeira, que da mao de Positivas, presentou ao pé do Lago de Carucedo o seu novo libro "Hai quen escolle os camiños máis longos" .

Hai que dicir para concluír que os libriños editados con relatos, poesías e debuxos dunha calidade notable, agora farán acto de presenza nos distintos centros do Bierzo e realizarán a súa función, a de apostar polo galego como lingua de futuro.

Podedes consultar outra crónica posterior na páxina de  Pro Lingua


luns, 8 de outubro de 2018

MORALES NA WEB DO CONSELLO COMARCAL DO BIERZO

Xa se pode ver a Exposición: Antonio Fernández Morales e o galego no Bierzo na páxina web do Consello Comarcal. Trátase dunha contribución da Comisión Cultural Martín Sarmiento e da editorial Positivas ao enriquecemento da web oficial da institución comarcal berciana, fruito dunha serie de iniciativas para facer máis visible a lingua na que escribiu o noso autor, o cantor do Bierzo no idioma das xentes humildes do Bierzo.

venres, 21 de setembro de 2018

A PALABRA DA SEMANA: LEIRA/ LEIRO

Leiras á beira do rio Burbia.
No poema titulado A boda de Petriña con muita ironía Morales narrando o acordo que negocian na taberna  para o novo matrimonio Soplacamiños, pai de Lucas (o noivo) e Mucio, o pai da pastora Petra (a noiva), o primeiro solicita do segundo "o leiro da Corzapiña"... porque "apezan cos que eu a Lucas lle mando, pintáballe ben a Petra" .

A palabra leiro volve aparecer en plural no poema As rogativas a San Crispín:

Sin saber o que facer
sete horas estuveron
falando da gran sequía
que estaba entonces facendo;
de que as follas das patacas
se esmurecían nos leiros;
que a herba toda dos praos
non tiña de alta dous dedos;
que os nabos, cuasi nacidos,
non se podían ter tiesos,
e que, sin inchar, os bagos
secábanse do viñedo.
Todos, pois, do mal queixábanse,
mais naide atinaba o medio
de poñer coto á sequía
que amenazaba perdelos,

Volvendo ao texto da voda de Petriña, tras do trato feito na taberna, con ironía Morales conta como acordan os pais dos mozos chamar ao escribano Papamuscas e a tía Carbeda, a taberneira, di :

No que toca o escribano
hora mesmo o vin na leira
apicando...- Chámeo presto (responden os futuros consogros á taberneira)

Neste texto vemos a mesma palabra rematada en -a. Este uso do  -o/ -a, como xa temos dito, fai referencia ao tamaño do terreo de cultivo.
Elixio Rivas comenta:
 Leira: Labradío. Úsase tanto leiroBierzo occ. Así en Viariz é leira se é maior, leiro se pequeno. En Cadafresnas hai o topónimo Leira Longa. En Barxamaior do Cebreiro, Lu., leira, o labradío en terreo chao e ancho; leiro é o pendente e en sentido vertical.(Frampas III).

luns, 17 de setembro de 2018

No aniversario de Antonio Fernández Morales

Proximamente na páxina web do Consello Comarcal do Bierzo. 

O Consello Comarcal anuncia unha serie de publicaciois sobre o galego no Bierzo.

Para ver a referencia na propia web do Consello Comarcal.

domingo, 16 de setembro de 2018

Morales responde a Cubí un 16 de setembro de 1847

Sobre o berciano e o galego na carta do 16 de setembro 1847
AS CARTAS AUTÓGRAFAS DE ANTONIO FERNÁNDEZ MORALES (IV)

Morales escribía un 16 de setembro de 1847 a segunda das cartas autógrafas que se conservan das dirixidas a Mariano Cubí. Está escrita en Vilafranca do Bierzo e inclúe unha reflexión sobre o berciano e o galego digna de coñecer.

Esta carta responde a outra de Cubí do día 10 de setembro, segundo o noso autor comenta. Foi unha carta mui esperada pero posiblemente lida o propio día 16. Hai que dicir que, aínda que Morales se desculpa por retrasarse en contestar, é unha cuestión a destacar a fluidez coa que se carteaban. Pero imos deixar, polo de agora e para outra entrega, esta cuestión para abordar e subliñar nesta ocasión un dos asuntos tratados que parece ser, sen dúbida, un dos centros de interese e importar muito tanto do remitente como do destinatario. Trátase da relación existente entre o berciano e o galego.

Fixémonos na primeira análise do noso autor ao respecto nesta carta:

"-Con efecto es muy semejante el berciano al gallego, y hasta creo, que aquel es este mismo viciado, adulterado p.r la intercolación de palabras castellanas, cojas ó aumentadas.
-En las palabras gallegas de que se compone en su mayoría, hay tambien adulteración, por ejemplo, mano gallego, man –berciano, mau = Mucho._ gall. Moito._ berc. _muito.= Luchar – gall, loitar._ berc., luitar.- Esta me parece q.e es la mayor diferencia q.e hay del gallego al berciano; esto es, que este generalmente cambia en ú la ó de muchas espresiones o palabras gallegas._ Otra diferencia es la multitud de voces hijas del (país)..."

 Estas reflexiois sobre a lingua acompañaron aos primeiros pasos que Morales dá para facer posible un compromiso que adquire, como é ben sabido, co seu interlocutor catalán. Morales coñecedor dende a infancia do que el chama o berciano, coñeceu tamén o galego atlántico ou occidental nos seus destinos da Coruña ou Tui, o que lle permite falar de semellanzas e parecidos con autoridade e  unha total credibilidade. De aí que resolva ofrecerse a colaborar con Cubí sen problema.

Lembremos algunha das certezas que logo inclúe no Prólogo do autor na edición dos Ensayos Poéticos en dialecto berciano (1861) referidos á filiación idiomática do berciano e que serán o punto de chegada daquelas primeiras ideas que redactara nas cartas do 1847:

"Si  por la posición topográfica del Bierzo exeisten relaciones entre sus costumbres y las de Castilla y Galicia, no son menos las que se notan entre sus respectivos lenguajes, puesto que todos son en su fondo rústicos romanos diversamente modificados, según se ve en la Introdución que precede.  Como es natural,  si bien el berciano es un subdialecto del gallego, se castellaniza a medida que los pueblos del país de que me ocupo se van acercando a Castilla, o se galleguiza completamente según que sus opuestos confines van tocando los de Galicia."


(Continuará)