venres, 22 de marzo de 2013

A PALABRA DA SEMANA: CANTROXO

 Nesta semana do comezo da primavera escollemos unha palabra que nomea unha planta olorosa. Trátase da palabra "cantroxo" que o noso poeta utiliza en varias ocaciois, ademais de citala no seu Catálogo de voces anexo que engadiu, como xa saben, aos seus poemas. Neste catálogo descríbe "cantroxo" como: "arbusto silvestre que recollen para queimar" facéndose eco na definición dun dos seus usos tradicionais, aos que está especialmente atento ao longo da súa obra.

Vexámola agora como aparece introducida  nun par de poemas:

No poema titulado "A caza mayor", que se sitúa na montañas da sub comarca berciana da Somoza, describe sucintamente o hábitat natural dos cantroxos onde, para explicitar logo un dos usos tradicionais (para facer lume)  da mao do personaxe que neste poema os está recollendo ante a cova onde sabe que está oculto, nada máis e nada menos, que un oso:

" O torto estaba arrancando
uces, cantroxos e brezos,
 e metendo a brazaos
dentro do buraco mesmo, 
cuando ailí, botando os bofes, 
chegaron seus compañeiros
- ¿E logo q´hay? preguntáronlle.
- Que se meteu ailí dentro.
- ¿ E vas a afumalo? - Vou..."

do poema A caza mayor.

A palabra utilízaa tamén no diálogo cargado de humor entre D. Lino, un "señorito" namorado ao pé dun balcón, o de Rosario que é a pretendida:

"- ...Eu son eu, si tu eres tu
e si non eres acaso
tua madre: pois si eres
tua madre, eu son un xato
q´eiquí m´atopo pacendo
nos cantroxos deste campo.
- Entonces deixa os cantroxos,
pois eu son eu, tua Rosario..."

 do poema Proba d´amor.

Pasemos logo a procurar a súa aparición nos dicionarios que sempre consultamos. na RAG e no Dicionario dos diccionarios.  Precisamente nesta entrada Sarmiento, o ilustrado galego-berciano, fai referencia explícita do uso desta palabra no Bierzo, como el mesmo constatou nos apuntamentos que realizou na súa viaxe a Galicia de 1754. Uso que tamén confirma o estudoso do léxico Elixio Rivas no século XX.

 Outra proba do seu uso na actualidade está no nome dun barrio de Trabadelo: "O cantroxal" burdamente castelanizado como denuncian  os seus propios habitantes neste blog.

Morales de novo nas Xornadas Sarmiento 2013

Nas V Xornadas "Martín Sarmiento" celebradas o 8 e 9 de marzo pasados en Vilafranca do Bierzo e organizadas pola Comisión Cultural Martín Sarmiento, de novo o noso poeta Antonio Fernández Morales foi tamén protagonista destacado nos Intercambios Escolares. Os versos dos "Ensayos poéticos en dialecto berciano"  foron escollidos para realizar como experiencia didáctica unha serie de dramatizaciois que levaron a cabo tanto rapaces e rapazas de Primaria como de Secundaria. E aínda que o día 8 no Teatro Vilafranquino houbo disversas e divertidas mini-representaciois de distintos autores os centros escolares de Vilafranca foron os que escolleron a Morales como autor para as súas adaptaciois parateatrais.

En primeiro lugar, o CEIP San Lorenzo de Brindis representou do poema "Villafranca y a vendima" o cadro inicial que describe un día de mercado na praza da vila e rapaces e rapazas simulando promocionar os seus postos foron recitando e cubrindo o espazo escénico cos versos de Morales.

Logo chegaron os alumnos/as do Colexio Concertado da Divina Pastora tamén da vila natal de Sarmiento e na que Morales tivo residencia familiar por un tempo. Este centro escolleu de "O Fiandón na aldea" o momento no que os participantes do mesmo xogan as couseliñas:



Por último, para rematar as actuaciois dos centros bercianos participantes, entre os que tamén houbo quen escolleu a outros autores bercianos para a experiencia como foi o caso dos alumnos/as de Bacharelato do IES. Europa  de Ponferrada que representaron unha adaptación da obra de Ramón González-Alegre "O Lóstrego na noite", os rapaces de Secundaria do IES. Padre Sarmiento de Vilafranca volveron a Morales e ao seu poema dedicada a esta vila para representar o cadro da vendima ao que lle engadiron na adaptación dramática unha cantiga sobre a vendima interpretada en directo e arricou os aplausos do público asistente. Foi un pracer escoitar de novo a voz de Morales na boca das xentes do Bierzo e no Teatro que el mesmo coñeceu e frecuentaba.


martes, 5 de marzo de 2013

A PALABRA DA SEMANA: MEGO

 Despois de febreiro, tras lembrar a Rosalía, comeza marzo e, neste mes, sempre volve a estas terras do Bierzo o espírito de Sarmiento.  Porque no día 9 de marzo, dentro duns días, vaise cumprir o seu aniversario. Naceu un 9 de marzo de 1695 en Vilafranca.

Muitas son as palabras que se poden traer eiquí na memoria de Sarmiento e do Bierzo, muitas que coinciden tamén coas utilizadas polo noso cantor Fernández Morales, mais quixemos que sexa esta palabra "mego" por ser unha palabra sempre citada como típica do léxico máis berciano dentro dun conxunto de palabras que non se atopan fóra da nosa comarca.

Morales no seu catálogo indícanos simplemente que é "un cestiño con asa sobre a boca". Esta palabra  no dicionario da RAG aparece definida dun xeito semellante e no dicionario dos dicionarios, Elixio Rivas comenta que está feito de vimbias e que o chaman tamén no Bierzo occidental  "mego de mau".

Nos versos de Morales aparece en varias ocasiois. Hoxe imos evocar aqueles versos os que Morales cita ao gaiteiro e a muiñeira, outras dúas palabras con gran valor simbólico, e os megos son coma pandeiras nas maos da mulleres galegas. Este texto colocábamolo na entrada anterior para  observar as similitudes formais e de contidos con Rosalía. Hoxe volven a estar eiquí para suliñar a orixe destas coincidencias que está precisamente na obra do galego berciano que podemos considerar o primeiro autor do Rexurdimento, Martín Sarmiento.


Na gaita de fole tocando                                                          
vay o gaiteiro a muiñeira;                            
algúis o son bailando,                                                        
y algúas nos cús tocando                                              .           
dos seus megos a pandeira.                                                     
                                                                                                             
( Do poema Villafranca e a vendima, de Antonio Fdez. Morales)                                          

Bailaban as mozas
ao son do pandeiro,
 con elas bailaban
os mozos mancebos;

Con gaita e tambor
andaban galegos,
con vinco e zanfona,;
andaban os cegos.

(Do Coloquio das 1200 coplas 715-718, do P. Martín Sarmiento)

Ademais das coincidencias formais e de contido destes versos a máis recente entrada do blog do galego no Bierzo o mego da escola, da Comisión Cultural Martín Sarmiento, con motivoda celebración das V Xornadas Martín Sarmiento que se van celebrar nestes días colgou un vídeo sobre a intervención de Anxo Angueira na inauguración dos Intercambios escolares 2012 celebrados en Vilafranca do Bierzo onde afonda   con máis detalle nas semellanzas entre os dous autores Sarmiento e Morales. O vídeo antes dito tamén o colgamos a continuación: