domingo, 28 de abril de 2013

A PALABRA DA SEMANA: ESCAMBROIS

Aínda que esta palabra en singular sería "escambrón", poñémola en plural para sinalar o seu uso singular no Bierzo, porque en singular tanto poderíamola atopar nun dicionario castelán, como galego, pero coa forma en plural que utilizou Morales en versos como os que seguen referíndose aos montes que rodean Vilafranca:

" Están cuallaos de castaños,
 de rebolos y escambrois,
 etein carreiros tamaños,
 q´os do páis y os estraños
pasan neles apretois."

( versos 21-25 do poema Villafranca y a vendima")

A especie vexetal á que facemos referencia é coñecida como o espiño albar (crataegus monogyna), pero non aparece así no dicionario da RAG. Temos que saber que será un vilafranquino e galego, o Padre Sarmiento o primeiro lexicógrafo que reparou nesta denominación referida ao espiño albar de fruitos colorados como se pode comprobar no dicionario dos dicionarios, no que tamén Elixio Rivas sinala o uso específico deste termo no Bierzo, destacando ademais a forma do plural en -ois do galego oriental que se usa na comarca.

No mes de maio florece este arbusto ben considerado no folclore europeo ao sen esta floración un sinal do cambio estacional que dá entrada ao tempo da calor. En Vilafranca, rodeada de montes cuallaos de escambrois, coincidindo coa súa floración na vila acostuman celebrar a tradicional "festa do maio", unha das tradiciois máis significativas deste ciclo de maio, a dos maios humanos, mellor conservadas do noroeste peninsular digan de mención e cuxas coplas son cantadas a día de hoxe no dialecto berciano que serviu a Morales para cantar ao Bierzo.

xoves, 18 de abril de 2013

UN AUTOR DO GALEGO NO BIERZO DO SÉCULO XX

Esta semana foi para o galego do Bierzo unha semana significativa pola celebración dunha homenaxe ao autor Ramón González-Alegre Bálgoma ( Vilafranca do Bierzo 1920- Vigo 1968) un autor imprescindible para a historia da literatura berciana en galego coma Morales o foi un cento de anos antes. Estas xornadas de autor organizadas polo Instituto de Estudos Bercianos (IEB) contaron coa colaboración da Universidade de Vigo, a UNED e dos concellos bercianos de Vilafranca e Ponferrada. Comezaron o domingo 14 de abril e remataron onte, día 17.
Con este motivo imos recuperar para este blog unhas páxinas da Memoria doutras xornadas, estas realizadas no ano 1996,  que recollen unha intervención semellante á que realizou Méndez Ferrín o pasado domingo, por ter como centro de interese ao mesmo autor e por conter similares consideraciois. Trátase dunha transcrición realizada dunha gravación magnetofónica daquela intervención histórica que fixera Méndez Ferrín a invitación da Asociación Cultural " Escola de Gaitas de Vilafranca" organizadora deste evento  do que logo editou en formato de revista esta memoria.  Saiban desculpar certos erros ortográficos que ten esta edición :




venres, 12 de abril de 2013

A PALABRA DA SEMANA: NIAL

Seguindo coas palabras relacionadas co tempo da primavera atopámonos coa palabra "nial ", ese espazo que preparan as aves para a posta de ovos e para sacar adiante as súas crías. No Catálogo de voces despáchaa Morales coa tradución directa ao castelán na qu se constata que non perdeu o "d" intervocálico como lle ocorre en galego.
Nos versos do noso autor, na presentación do personaxe chamado D. Liso (un "señorito" un tanto estraño da vila) fai uso da palabra da seguinte maneira:

Hay quen dice que lle deu
por sacar polos, e cual
fay o cuco en nial alleu,
fixo nun cesto un nial
e nel cen huevos meteu.

(  versos 6- 10 do poema Proba d´amor)

A palabra en cuestión non aparece como tal no dicionario da RAG, no seu lugar rexístranse outras como "nío" ou "niño" que no Bierzo non se usan. No dicionario dos dicionarios si que se rexistra, pero sen aportar maior información agas a indicación de que se trata dunha variante de "niñal". Pola contra no no denominado Atals Lingüístico do Bierzo (ALBI) faise mención da nosa palabra como con alternancia vocálica dependendo dos lugares nial/ neal  e coa variante "neada".  No  traballo editado polo Instituto de Estudos Bercianos, como xa temos comentado, chama á atención sobre o uso particular e diferenzas do significado, matices lingüísticos entre neal e neada advertindo que poden facer referencia a distintos tipos de aves. Así en Balouta parecen distinguir entre o neal propio das pitas ou galiñas, namentres que neada é dos restantes paxaros. Coa vogal "e" cítase tamén no Vocabulario del Bierzo de Verardo García Rey que data de 1934.


domingo, 7 de abril de 2013

A PALABRA DA SEMANA: COCHORRO

 O cochorro é ese paxaro que anda a cantar nestes días ao mencer ou no solpor, un dos mellores cantores da primavera e ademais unha ave literaria e de lenda onde as haxa. Imos vela efectivamente citada polo noso autor, Fernández Morales,  no seu catálogo de voces usadas nos ensaios en dialectos berciano, onde cremos que anda un pouco confuso  ao asocialo co "tordo" (ven sendo da familia como evidencia o seu nome científico turdus merula,  pero en castelán sería un "mirlo"). No que parece estar máis acertado é ao dicir que se trata dun substantivo de xénero epiceno. Debemos anotar eiquí que este nome aparece rematado en -o (en Vilafranca case sempre escoitei esta terminación) pero tamén é frecuente a forma "cochorra").
Nunha quintilla, facendo mención precisamente ao seu canto, Morales di:

"Cuidou a hermosa doncella
q´algún cochorro xibriaba,
e pra oir ben a guedella,
ya d´unha, ya d´outra orella
c´os dediños apartaba"

( do poema "A boda de Petriña")



Nesta ocasión o dicionario da RAG non presenta a entrada cochorro co significado de ave, outramente si que aparece o noso paxaro como cochorraco que comprobamos que non só no Bierzo é usada a palabra.  No dicionario dos dicionarios  tamén apreciamos certas confusiois ao identificar ao cochorro coa ave que en castelán é "tordo", aínda que Elixio Rivas coincide coa nosa apreciación. Certificamos que no galego doutros lugares pode ter outros significados relacionados cos tetos dunha vaca,  pero se procuramos a palabra cochorra  xa atopamos ao merlo e as referencias ao uso desta palabra en distintos pobos do Bierzo e Valdeorras ou Quiroga.
A palabra no Atlas lingüístico do Bierzo (un traballo de finais do século XX do IEB editado en 2002) ten esta presenza:

* Como se pode  apreciar a transcrición das palabras é fonética polo tanto "kocora" é "cochorra", no Bierzo  galego falante dita palabra está abundantemente contrastada.

 Antes diciamos que era unha palabra literaria e de lenda. O da lenda era porque o "merlo branco" é unha das referencias máis coñecidas desta ave na mitoloxía céltica ou artúrica, trátase dunha das transformaciois habituais do vello meigo. E a súa presenza nos versos e textos en prosa de autores bercianos, galegos e doutras linguas é tamén abondosa. Vai desde o poeta villafranquino Ramón González-Alegre ata o lugués Álvaro Cunqueiro e chega mesmo aos Beatles.


luns, 1 de abril de 2013

A PALABRA DA SEMANA: BARBURETA

Xa metidos na primavera, non podemos esquecer e non traer eiquí esta palabra que lle dá nome a un dos animais máis sinalados desta estación.  A pesares de que "barbureta" é unha palabra que non aparece coa súa explicación en castelán no catálogo das voces de Antonio Fernández Morales, si que está nos seus poemas. Trátase da variante popular e berciana da denominación galega de bolboreta (do latín vulgar *belbellitta) que aparece así no dicionario da RAG para denominar a ese insecto tan vistoso que voa de flor en flor.
No dicionario dos dicionarios non está documentada, polo que estamos ante unha variante moi singular e rechamante desde o punto de vista lingüístico e lexicográfico. Pero antes de seguir vaiamos aos versos de Morales onde usa a palabra:

Ver cual rebrincan o potro e xato
pe do pastor;
como amergulla na presa o pato
y as barburetas ir no val grato
de flor en flor.
(Do poema  A Ponferrada)

Noutro poema atopámola tamén:

Rulan as rolas, q' andan en bandadas, 
gorjea o pardillo á par d' os reiseñores,
y as barburetas dan bicos n-as flores.
frondosas veigas, hortos e cortiñas 
arrodeados de beiróis espesos;
jardiños e ribeíras e campiñas
e soutos por serpentes d' agua presos;
arboledas, pradeiras, holgas, viñas,
e minas d' oro e plata a mais n-os tesos 
q' o Bierzo abarcan, sempre por tributos 
a' a villa moitos dan bienes e frutos.
( Do poema dedicado a Cacabelos co título:  Á Santísima Virgen da quinta Angustia)

O poeta utilízaa con ese valor simbólico que lle confire cor á paisaxe, unha das temáticas recorrentes nos seus versos. A paisaxe berciana que se transforma por boca do noso autor  nun "locus amoenus" lugar afable e propicio, neste caso do val, pero tamén pode ser así na montaña máis agreste. Lembremos que Morales é un cantor da Terra berciana, das súas xentes, os seus costumes e a súa lingua, esas son as preocupaciois que o converten nun poeta do Rexurdimento con semellantes intereses e á mesma altura dos grandes poetas da Galicia do XIX,  como xa temos sinalado.

Voltemos ao tema do léxico para completar este pequeno comentario da palabra berciana "barbureta". Un recente e curioso estudo sobre o léxico no Bierzo, aínda que, en parte, permanece inédito, é o que promoveu o Instituto de Estudios Bercianos baixo a denominación de "Atlas Lingüístico de El Bierzo"  nunha voluminosa edición dun traballo colectivo dirixido por Manuel  Gutiérrez Tuñón e coordinado por Alicia Fonteboa López. Pois ben, este traballo presenta un mapa na ficha 229 (cuxa reprodución podedes ver máis abaixo nesta mesma entrada)  na que plasma o uso a finais do século XX das palabras bolboreta (galega) e mariposa (castelán) no Bierzo. Podemos apreciar no mesmo que en lugares como Dragonte úsase a día de hoxe outra variante "pomboreta",  pero en Orellán ou na Barosa dise practicamente igual "borboreta". Pola contra na subcomarca da Somoza (Teixeira) e na ancaresa (Balouta)  son de destacar diversas denominaciois: "palombiña" e "angalía".