domingo, 28 de xullo de 2013

ROSALÍA NO BIERZO

Celebramos no Bierzo o 150 aniversario da publicación dos Cantares gallegos de Rosalía de Castro. A poeta que fará chegar á plenitude o movemento literario do galego do século XIX do que participa Fernández Morales e que comunmente se denomina "Rexurdimento". Rosalía é hoxe un símbolo para toda a cultura galega, da que participa, como non, o Bierzo, independentemente de que as fronteiras administrativas o sitúen  fóra de Galicia, o espazo cultural condicionado pola lingua fai sentir como propia a autora.

Evidenciar a presenza de Rosalía no Bierzo non é, polo xa dito, nada complexo. Se ademais da lingua reparamos no vencello que Sarmiento co seu Coloquio das 1200 coplas ten coa obra de Rosalía, comotamén o ten coa de Morales, a evidencia cobra vigor e contundencia. Esa é a que amosa, esa é coa que se expresa Anxo Angueira, o invitado de honra para que neste acto sexa toda claro e palpabel. A edición de Anxo Angueira editada neste ano 2013 por Xerais, foi pois o pretexto, a voz escollida para o acto, este magnífico recitador de Rosalía e de Morales, un amigo do Bierzo que pode falar con coñecemento dos autores que citamos.

No acto voces como Mar Palacio, presidenta do IEB, ou Héctor Silveiro lembraron as relaciois que unen a poesía de Rosalía co Bierzo, falaron doutros bercianos máis modernos, do século XX que facilitaron novas visións de Rosalía. González -Alegre nos círculos literarios do Madrid escuro do Franquismo e no mesmo ano da morte de Franco, o cantautor berciano Amancio Prada co seu traballo discográfico dedicado a Rosalía que removeu conciencias e fixo canción a evidencia.

No mes de febreiro, na data de nacemento da autora, a Alborada para Rosalía fora coma unha primeira parte deste acto un preámbulo musical que interpretou a Escola de Gaitas de Vilafranca, respondendo a unha iniciativa que partía da Fundación Rosalía de Castro, da Asociación de Gaiteiros Galegos e da Universiade de Vigo, acto que culmina, a poucos días do Día de Galicia, a poucos días tamén da data na que faleceu Rosalía con esta presentación  na que tamén estiveron presentes os seus versos e a música, recitados por boca de meniñas, mozas e mulleres, mesmo a presentadora quen falou no nome dos organizadores, Marisa Cela, tamén muller e berciana lembraron coa palabra a Rosalía. Foi Aínda, cantautor berciano quen rematou o acto cunha fermosisima selección do seu repertorio en galego ( entre outros, unha cantiga de berce tradicional do Bierzo que cantou coa súa filla de seis meses no colo)

A filosofía da celebración podémola escoitar no Diario Cultural (minuto 14,30 e seguintes) da Radio Galega do pasado 22 de xullo, e a crónica do acto en distintos medios bercianos.

A continuación unha pequena reportaxe gráfica do acto:







sábado, 6 de xullo de 2013

A PALABRA DA SEMANA: AMERGULLAR

Se como diría Cunqueiro a Gallaecia era a terra dos mil ríos, Fernández Morales, como cantor do Bierzo, na súa paisaxe poética tein ben presente a súa importancia no día a día dos bercianos. Traemos hoxe unha palabra moi relacionada cos ríos como é a palabra amergullar. É un verbo que o autor define así no seu catálogo: "Nadar debaixo da superficie da auga".
Como non podía ser doutro modo fai uso do verbo nos seus versos, por exemplo, na curiosa historia que nos conta dun gaiteiro e dun capador bercianos que acompañados dos seus fillos marcharan á sega e volven para casa cos seus fatos cheos. Despois de diversas e desafortunadas peripecias, deben recuperar un daqueles fatos que foi parar a un río.  Os protagonistas deciden  emprender unha complexa manobra para recuperar o fato  na que o capador:

" ...logo debía no río
amergullando fundir,
pra sacar preso nos dentes
o fato do seu sobrín."

 no mesmo poema un versos antes tamén atopamos esta expresión

" tu que nadas ben, dende aiquí
 podes tirarte e sacalo a mergullo".

(do poema Na volta da sega).

Vaiamos agora "a mergullo" aos dicionarios por ver que nos atopamos. No dicionario dos dicionarios amergullar remítenos a mergullar, e no casao do dicionario da  RAG co prefixo" a-" non aparece, debemos buscar mergullar, verbo que tamén se usa no Bierzo sen o prefixo. Este tipo de prefixos son un recurso gramatical frecuente na fala popular para a formación de verbos derivados, aínda que ben puido estar provocado neste caso  por expresiois como a que citamos máis arriba e que tamén recolle o noso poeta, nas que o "a" é unha simple preposición. Esta simple variante do noso dialecto que non aparece nos dicionarios normativos, é  pois tan válida e propia do dialecto berciano como o é tamén a palabra "máis normativa" e non por iso menos berciana, como nos documenta perfectamente na súa obra o noso cantor. O corpus lingüístico do galego, como xa teñen sinalado filólogos estudosos da dialectoloxía, presenta unha gran coherencia interna, a pesar da existencia de marcadas variantes dialectais entre as que se atopa a nosa, a do galego oriental.

Hoxe os bercianos, de xeito semellante ao que ocorre coa lingua, compartimos experiencias vitais cos galegos, máis aló das fronteiras administrativas.  Na natación, temos un exemplo. Este deporte esixe mergullarse nos ríos ou nas piscinas, como fixo dende pequeno o berciano David Rodriguez, natural de Ponferrada que foi recentemente campión galego de 50 metros bolboreta ou barbureta, unhas denominaciois que como xa temos comentado noutra ocasión, son  normativa  a primeira e "menos normativa" a segunda, pero que podemos considerar ambas, tan galegas  coma bercianas.