xoves, 29 de agosto de 2013

A PALABRA DA SEMANA: ANGUÍA

O Bierzo é unha terra de ríos, ríos que van a dar ao mar. A palabra de hoxe lévanos ata o mar. Estamos situados na conca do Sil que, como ben sabedes, é o río que leva a auga ao Miño quen se encarga finalmente de conducila ao mar.  A semana pasada evocamos unha romaría, a de Paradela do río, que se sitúa precisamente ao pé do río Burbia, non moi lonxe da confluencia deste co Cúa, e non moi lonxe do encontro de ámbolos dous co Sil. Entre os manxares do día da festa en Paradela a anguía era un peixe apreciado que hoxe os modernos embalses do Sil e do Miño impiden que siga sendo prato natural e habitual non só nesta romaría senón nas restantes festas da comarca, como aínda segue a pasar coas truitas. 

Mentras aqueles bailan
cas tripas secas
y acaso como gaitas
de fol valeiras,
a caldeiradas,
mamando anguías e truitas
hay xentes varias.
( do poema O San Roque en Paradela)

Polo que indica o propio Morales uns versos máis adiante as anguías podían ser guisadas a modo de caldeirada (como tamén parece evocar nas liñas que reproducimos). Noutro poema o poeta insiste na tradición gastronómica berciana de truitas e enguilas, iso si como vianda especial da xente de máis posibles, introducindo un novo produto do mar e dos ríos hoxe desaparecido das augas dos nosos ríos :
A xente de máis posibles
ou Señoritos, o mesmo
van os campos de jolgorio
dos magostos co pretesto.
 Cargaos levan os fámulos
ca merenda nunhos cestos
composta d´enguilas, truitas,
polos, pampalliños tiernos,
e sobre todo empanadas
con salmón ou lomo dentro.
(Do poema Os magostos).


Efectivamente falamos dos salmois que neste caso facíanse en empanada, outro dos manxares da nosa cociña. Como se pode apreciar Antonio Fernández Morales nos seus Ensayos poéticos en dialecto berciano procura retratar diferentes aspectos da vida tradicional da comarca documentando para o presente costumes hoxe desaparecidas, pero de gran valor, máis aló da calidade literaria da súa obra e do aporte lingüístico que estamos destacando semana a semana.

Imos logo comentar desde o punto de vista lingüístico as dúas palabras que utiliza Morales. Unha a forma "anguía" é plenamente galega ao facer desaparecer o -l- intervocálico que si que aparece en castelán ou na súa orixe no latín "anguillam" , (trazo singular desta lingua) así aparece no dicionario da Academia Galega . Pola contra a outra forma "enguila" parece reproducir un fenómeno habitual ao cambiar o son inicial a- por un e- que se pode observar como variante recollida por Constantino García no dicionario dos dicionarios. pero ademais esta palabra que conserva o -l- indica esa vacilación á hora de empregar determinadas palabras nun territorio como o Bierzo onde conflúen, como tamén lles pasa aos ríos, diversas linguas nun proceso constante de influencias e interferencias.  O noso poeta en todo caso non parece ter dúbidas á hora de usar unha das dúas formas como máis propia, pois xa no seu primeiro poema que dedica a Cacabelos di que no Cúa:

" d´arenas d´oro por un blando leito
onde nadan peixes, corren muitas
anguías e brincan fóra d´agua as truitas"


De todos os xeitos, se nós tivesemos que decantarnos cara unha das dúas palabras sería cara a primeira, porque sendo ninos comimos anguías pescadas no Burbia e, por outra parte, tamén desde pequenos escuitamos un topónimo, vivo e ben próximo usado na contorna de Vilafranca, que proporciona un argumento sólido para defender esta variante e non a outra. O "rabo da anguía" é coñecido como o monte que atopamos primeiro na subida a Dragonte que tein precisamete esa forma curva que lembra a parte posterior do peixe. Na cartografía oficial aparece transformada en "cerro de anguía"  nunha deturpación lamentablemente habitual que tamén vén de vello. Deturpación nos mapas e planos da administración é constante (como podemos apreciar se examinamos a ilustración que acompaña a esta entrada) ao colocarlle o artigo e colocarllo en castelán a topónimos galegos como " O Toleiro",  "A Estremeira",... cando non outras soluciois menos respectuosas, demostrando as autoridades competentes o seu desinterese pola riqueza patrimonial que supón a toponimia local, ademais da súa ignorancia e falta de criterio ou rigor ao traducir ao castelán e convertelo nunha palabra inexistente algún topónimo como por exemplo: "La Meira Larga", en lugar  "Lameira larga". Cousa curiosa é que non se atrevesen nun arrouto de valentía institucional co fermoso topónimo de Vilela, que traducido sería Villilla (nome co que ninguén identificaría a esta localidade, claro está). Topónimos como "o rabo da anguía" debemos pois defendelos na súa forma orixinal ou propia, ofrecen tanto información lingüística, neste caso indícanos o xénero da palabra, como histórica ou cultural ao evidenciar que as anguías eran pescadas nos nosos ríos ata hai unhas décadas.

xoves, 15 de agosto de 2013

A PALABRA DA SEMANA: LAMEIRO

UN SAN ROQUE DE PAO DE LAMEIRO

"Señor San Roque Celeste;
Santo divino y amao;
bon espantallo da peste;
fuelle do vento infestao....
Santín a quen sempre invoco,
feito por Fuco o Santeiro
do pao groso dun lameiro
de que fixo tanto zoco:
Pide a Dios pra noso papo,
 e traéndola dende aló
de meleciña un cachapo
por si a peste ven acó"
E, pra que naide zollipe
quás cochas nunca anden flacas;
nin beban sapas as vacas
non os bois lles pegue a gripe.
Ay Santín! Si de ti podo 
cuanto che pido alcanzar, 
o concello hache de dar
 cera abondo no ano todo.
 Y a máis un cuartal de millo
si as viñas curas da tiña,
 os perros do garrotillo
 y as ovellas da morriña.
 Con Dios, patrón do lugar;
pois erse espantalo
e fuelle da peste ó par,
pra quitarnos tal traballo
 nunca deixes de soplar."
(do poema O San Roque en Paradela)


Aínda que habitualmente "lameiro"ou se cadra mellor en feminino "lameira" é un prado con lama, eiquí o noso poeta utiliza esta palabra en masculino para referirse evidentemente a unha árbore pois fala do "pao" do "zoco" e dun tal Fuco o Santeiro, que fixo a imaxe de San Roque desta madeira. Como no Catálogo de voces que acompaña aos "Ensayos poéticos en dialecto berciano" non aparece glosada, fíxosenos un tanto complexo saber a que árbore nos estamos a referir. Só atopamos outro documento actual, no blog amigo de Uttaris, que fale do tal lameiro coma unha árbore (Ulmus montana). Teremos que pensar, por se a nosa procura non fose certeira, nun par de posibilidades a maiores: unha próxima pola semellanza do nome, como lamagueiro (que non é outra que o que Sarmiento chamaba lodoeiro,Celtis australis) aínda que o parecido no nome non cremos que coincida co uso que cita Morales. Pois doada de labrar en verde e moi dura unha vez seca é a madeira tradicionalmente usada para a feitura dos zocos, a da bidueira ou bidueiro,(Betula celtiberica) pero que non era usada precisamente para tallar unha imaxe dun santo, para o que se botaba mao de madeiras máis nobres.  Decantándonos definitivamente polo lameiro ( ver ilustración) como tipo de ulmeiro ou tal vez umeiro, como di a RAG, e descartamos o humeiro, como lle chaman ao amieiro no Bierzo, segundo Sarmiento, árbore que por ser denominada pau do demo cremos que non sería cuestión facer un santo desta madeira. Este umeiro, como o transcribe sen hache Elixio Rivas para o Bierzo e Valdeorras, nace como o lameiro á beira dos ríos e lameiras.


As árbores que citamos teñen un xénero masculino, pero debemos saber que eran de xénero feminino normalmente en latín e pasaron tamén neste xénero con frecuencia ao galego (oliveira, pereira), namentres que o castelán decantouse polo masculino.




Comentando o texto, dicir que se trata dun "dicho" que era recitado con entusiasmo na procesión de San Roque en Paradela a modo de oración colectiva e onde se fai mención a diversos epítetos ou fórmulas populares coas que se lle coñecía a este "Santín" como "bon espantallo da peste" ou " fuelle do vento infestao" para significar das cualidades que San Roque ten como avogado contra o mal da peste, entendida esta como algo xenérico que abrangue tamén os animais da casa (cochos, vacas, ovellas e cais) e mesmo os cultivos (as viñas).

sábado, 10 de agosto de 2013

A PALABRA DA SEMANA: REBULLOIS

"Celébrase a romería
nun campo cheo de castaños
y en rebullois  a xente 
se acampa deles debaixo."
( do poema  O San Roque en Paradela)

A palabra rebullois é unha das palabras que adoita a usar Fernández Morales e qu eel mesmo explica no seu Catálogo anexo aos 16 poemas da súa autoría no libro "Ensayos poéticos en dialecto berciano", palabra da que comenta: "Rebullón: Pelotón, grupo. // Chámase así á unión de silveiras ou ramas retortas e anodadas polas puntas, sobre as que se colocan as "forcilleiras" para coller os paxaros que se apousen enriba." Como se pode apreciar este vocablo presenta dous significados distintos, e como tal os usa o poeta. O primeiro pode verse nos versos do San Roque en Paradela, o segundo atopámolo usado por exemplo nos primeiros versos doutro poema:

Sempre andaba nos beirois
armando súas forcilleiras
pra coller nos rebullois
picaporcos como bois
e cotrosas chorvizqueiras.
(do poema A boda de Petriña)

Con este segundo significado de armado para unha trampela para paxaros, uso máis específico parece ser unha concreción do anterior, sobre todo se temos en conta que a palabra "forcilleira" xa ten un valor referido a esa  armadela que facilita a captura de cotrosas e outras aves. Máis coincidinte coa primeira das acepciois é como aparece a palabra rebullón no dicionario da RAG. ou no dicionario dos dicionarios.

Como seguramente a ninguén lle pasa inadvertido o plural dos substantivos rematamos en -on fanse no Bierzo e en todo o territorio do galego oriental coa terminación -ois, tanto nos nomes comúns como os propios. O que nos leva a pensar en como deberíamos denominar a lugares como Parandois que aparecen nos mapas oficiais deturpados co nome de Parandones. Non te deixes atrapar pola trampela ou pola "forcilleira" da administración e usa mellor Parandois, os seus veciños chámanlle Parandois de vello como certifica o mesmo Morales no primeiro dos poemas citados, escríbeo en dialecto berciano así ao relatar o camín que as xentes van facendo cara a romaría en Paradela:

...van a función preparaos,
y anque sin votar a parva
a casa os mais non deixaron,
tein d' adoito en Parandois
parar na taberna un rato.
Prosiguen logo o camiño
co corpo ya reforzao
chegando despois dunha hora
cerca da ermita do Santo.

O Santo é San Roque de Paradela do Río ( lugar da confluencia do río Burbia co Sil), festexos que seguen a ser hoxe realizados dun xeito ben distinto aos que o noso cantor os describe, aínda que este ano pareceser que se suspenderon as festas.

Como antes falamos de paxaros e dos métodos tradicionais no Bierzo de atrapalos, non quixeramos deixar de facer un chamamento para reprobar ditas prácticas no presente así como calquera outra, tradicional ou non, que agreda aos animais e o seu discorrer natural. Nos meses de vrao como era habitual, que é cuando crían os paxaros, colocar unha forcilleira pode provocar un dano irreparable á natureza autóctona (ou se son outro tipo de trampelas, eses danos poden facer mal mesmo á fala propia, como xa temos dito).