domingo, 6 de xullo de 2014

VÓLVENSE A ESQUECER DO BIERZO

Lamentamos desde o Bierzo que a Real Academia Galega teña escollido a figura de Filgueira Valverde como personaxe a homenaxear no Día das Letras do 2015 . Por que o lamentamos? Entre outros motivos non pouco relevantes, porque a Academia se está volvendo a esquecer das demandas urxentes que desde o Bierzo se veñen facendo á hora de propiciar de novo, coa declaración dun Día das Letras Galegas para un autor berciano, non só da visibilidade dun territorio galegofalante e do seu aporte á Cultura e Lingua galegas a través de autores que precisan, ademais, unha divulgación e coñecemento maiores como poderían ser, Fernández Morales ou González-Alegre, senón porque tamén cómpre que se aborde dun xeito cabal e ineluduble un labor tanto de reflexión e estudo como de planificación e dinamización da  lingua galega nesta comarca como xa temos apuntado noutras ocasiois e reclamado insistentemente.

Sabemos que abordar un proceso destas características non é  unha responsabilidade exclusiva da RAG, senón tamén dos entes bercianos e galegos e das administraciois das Comunidades Autónomas implicadas que deberían afrontar este reto de manter e asentar a cultura galega no Bierzo como parte substancial, significativa e relevante tanto para Galicia como para a nosa comarca.  Mais sabemos tamén do prestixio, do potencial e das características que ten esa celebración das Letras e do que suporía de certo a día de hoxe. Por iso insistimos na necesidade de que o galego do Bierzo teña presenza con ese carácter presuroso pois, escollendo a un autor como os anteditos para homenaxear e divulgar, permitiría dar pasos eficaces nese camín inexcusable que canto antes temos que transitar pola saúde da lingua que nos identifica e une a galegos e, por suposto dun xeito tan singular, aos bercianos. 

Comprendo que para certas persoas poida resultar incómodo e comprometido que a Academia celebre no seu Día máis sinalado a un berciano e  que o faga no Bierzo, é dicir, fóra do que é hoxe a Comunidade Autónoma de Galicia. Dous son os argumentos favorables que podemos dar, ademais do da urxencia xustificada, por ser o Bierzo o territorio que fala galego que está a perder máis falantes nos últimos tempos e no que estes están máis desprotexidos. Un sería que un berciano-galego como o Martín Sarmiento xa foi celebrado eiquí, pero ao ser o primeiro e o feito de seren compartida aquela data loxicamente con Pontevedra, as iniciativas que dende o 2002 se puxeron en marcha a prol da conservación do galego no Bierzo son manifestamente insuficientes, mesmo precisan un afondamento para que non deriven en ineficaces e inútiles para dito obxectivo. Outro argumento é que, en maior ou menor medida, nas figuras escollidas dende o 2002 sempre atopamos algún feito, por puntual que pareza, algunha conexión significativa e transcendente do Bierzo cos autores celebrados en data recente, cousa que a nós non nos resulta irrelevante:  a proximidade tanto pola variedade idiomática usada como pola terra na que nace de Uxío Novoneyra, o editor  galego-berciano escollido por Lois Pereiro ou Vidal Bolaño ou o importante descubridor e difusor tamén galego-berciano do poeta Díaz Castro

Sabemos, claro está, que irmandan a Galicia e ao Bierzo muitas cousas que hai que poñer en primeiro plano, por iso, e dito cun ton cordial e coa mellor e máis construtiva das intencións, autores tan cuestionados como Filgueira Valverde, ben poderían esperar un pouquiño máis.

domingo, 20 de abril de 2014

A PALABRA DA SEMANA: ESGARDUÑAR

Esta palabra utilízaa só nun poema Antonio Fernández Morales nun contexto bastante curioso, un contexto relixioso con muitas claves irónicas na boca dun cura nunha celebración:

Presínase, se finca, pra si reza, 
unha oración pequena, se levanta,
tose, cuspe, se limpa i así empeza:
 "Oyentes meus ! ... por vosoutros hieles
 lle deron a Jesús, e na cabeza 
clavaronlle tamén espinas crueles.
 ¿ Quén, pois, ia pra pecar terá disculpa ! ...
 Esgarduñaivos dos quixotes, fieles, 
pra facer penitencia toda a pulpa, 
e cada un diga o que direin primeiro : 
¡ Dòminus làbia me à mèa culpa !
 Si algúa ovella sicasí ou carneiro
 escarriada seguise, será caza
 dos galfarros dun tal Pedro Boteiro .

(Do poema a boda de Petriña)

No catálogo de voces dinos Morales que esgarduñar é rabuñar como tamén aparece nos dicionarios galegos e mesmo asturianos porque parece propio tamén do galego de Asturias.  A palabra co prefixo es- e a raíz gardurñ- na que identificamos ao mamífero garduña, unha palabra que se asociou habitualmente ao garduño como sinónima de ladrón seguramente por unha evocación dos costumes solitarios e nocturnos do animal depredador citado ampliamente polo propio Morales, quen non dubida en crear verbos como agarduñar que no seu catálogo aclara que significa roubar:


 Pois claro está que de ningúa moda 
eu podo nel aparecer culpado;
 a culpa do garduño será toda,
 mais en caso ningún do agarduñado.

(Da composición titulada cuento satírico)

A palabra agarduñar e esgarduñar tamén están no Vocabulario del Bierzo de Verardo García Rey (1934) pero non se mencionan nos traballos máis recentes, pode ser sinal do falta de uso nos bercianos máis novos, sirvan estas letras como chamada de atención para os amantes do noso patrimonio cultural.

A modo do comentario do contido do primeiro texto seleccionado sinalar por unha banda o uso irónico da da palabra no púlpito ao ser unha expresión popular, "esgarduñar a pulpa dos quixotes" distante da oración rigorosa e seria que mesmo inclúe frases en latín macarrónico que constrastan claramente co ton humorístico que se suliña uns versos máis abaixo coa aparición da figura, outra vez do imaxinario popular de Pedro Boteiro.  

sábado, 12 de abril de 2014

A PALABRA DA SEMANA: XIBRAR/ XIBRIAR

A palabra xibrar é no galego estándar asubiar e no catálogo que Morales inclúe como anexo aos seus Ensaios poéticos indica que en castelán é "silbar". No mesmo catálogo inmediatamenete despois aparece xibrido. Como tal efectivamente é usada por exemplo nos seguintes versos:

- Agachaivos ! dixo entonces
 o torto ós seus compañeiros,
 facendo logo deitarse 
ós seus obedentes perros .
 - Escuitai ; (seguíu ) estaivos 
aiquí velandoo ben quietos 
en cuanto eu subo a esperalo 
tras dos lastrois do carreiro . 
Logo qu ' oigais un xibrido,
embizcaille á fiera os perros
pra que de novo a fuxir 
volva polo sitio mesmo, 
i eu poda salirlle ó paso 
cuando se percate menos ...

D ' ailí a un pedazo se oíu 
o xibrido que no teso
 pegou o torto , e de pronto 
ergueronse os compañeiros 
i a berrar encomenzaron, 
embizcando á fiera os perros

( Do poema  A caza maior).

Mais tamén Morales, aínda que non o enuncia no seu catálogo, dálle a xibrar ou xibriar un significado se se quere máis primaveral, entendendo que é o cantar dos paxaros, o que en galego estándar se diría rechouchío:

 Por chamar dela a atención
 e non asustala cuando 
el salise do beirón,
colleu a chifra e soplando
preludiou unha canción . 

Cuidou a hermosa doncella 
qu ' algún cochorro xibriaba, 
e pra oír ben a guedella,
ya dunha, ya doutra orella 
cos dediños apartaba . 

O rapaz afortunao 
de tras do beirón aquel
saliu nesto de contao,
i antes qu ' ela fuxa del 
el estuvo dela ó lao .

 ( Do poema:  A boda de Petriña)

Chámanos a atención que o verbo enunciado por Morales sexa xibrar e non xibriar, cando semella ter na raíz un i como vimos de comprobar no texto seleccionado anteriormente ou como podemos velo conxugado  de novo nos seguintes versos:

 I oír cuál balan os cordeiriños, 
i entre o rosal 
cómo gorxean os paxariños,
 o enxambre zumba i os estorniños
xibrian no val.

( Do poema A Ponferrada)

Para saírmos de dubidas vaiamos aos dicionarios e colecciois de léxico da zona por ver que solución lle damos. No dicionario da Academia Galega non ten entrada, pero si que se recolle no dicionario dos dicionarios  xibrar coa acepción de asubiar.  Pola contra nin a atopamos no dicionario astur-leonés que si presenta palabras semellantes e compartidas co gxebrar (co significado de separar). Tampouco foi recollida no léxico de Dragonte por Carlos Castelao, nin no Vocabulario del Bierzo de V. García Yebra editada no 1934, nin na Aportación al vocabulario popular de la comarca berciana dirixida e coordinada por María Trinidad Crespo e Jovino Andina que se editou máis recentemente (2008). Logo estamos ante unha palabra do galego berciano, que popular no XIX  Morales documenta unha vez máis como propia da nosa terra unha palabra que case ninguén rexistra para o Bierzo e contribúe así a súa posible recuperación. Temos que sinalar finalmente para corroborar o que dixemos xa sobre este termo da nosa fala que lembramos que nun libriño do ano 2002 titulado Escolma de poesía berciana en lingua galega (1860-1960) de Concepción Álvarez Pousa e X. Henrique Costas da editorial galega Positivas que dirixe o berciano Francisco Macías,  existe tamén un breve glosario que presenta como apéndice á selección de poemas a nosa palabra con varios sinónimos, nesta ocasión baixo a forma xibriar: rechouchiar, piar/asubiar.  É dicir que xibriar en berciano vén sendo o que en inglés é twitter, esa palabra hoxe tan de moda.



domingo, 16 de marzo de 2014

REPORTAXE SOBRE AS VI XORNADAS MARTÍN SARMIENTO

Neste blog non perdemos ocasión de facernos eco de eventos de interese relacionados coa fala galega no Bierzo. Razón pola que traemos eiquí hoxe unha especie de reportaxe sobre as VI XORNADAS MARTÍN SARMIENTO que se celebraron os días 7-8 e 9 de marzo en Vilafranca do Bierzo. Neste curso escolar ademais ao cumprirense o décimo segundo aniversario da introdución do galego nos centros educativos do Bierzo foi escollido este asunto como centro de interese das propias xornadas, tendo en conta que o estudo das escolas do galego era unha das arelas soñadas por Sarmiento.

O día 7 de marzo daban comezo pois as VI Xornadas Martín Sarmiento en Vilafranca do Bierzo, xornadas organizadas pola Comisión Cultural que tamén leva o nome do ilustrado galego berciano que, de novo, foi homenaxeado esta fin de semana pasada na súa vila natal, coincidindo precisamente coa data do seu nacemento, un 9 de marzo de 1695.
Estas Xornadas levaban o lema de Educación, cultura e lingua por celebrarse este curso, como xa se dixo, o décimo segundo aniversario da introdución do galego nos centros escolares do Bierzo e foi precisamente sobre estes doce anos de experiencia sobre o que versaron os Intercambios Escolares que tiveron lugar na primeira das xornadas na mañá do venres e que reuniron en dúas sesións diferenciadas, por un lado á totalidade do alumnado de Secundaria dos catro institutos que imparten o Programa de Promoción do Galego, como pola outra, na segunda das sesións realizadas no Teatro Vilafranquino, a unha ampla representación dos 14 centros de Primaria do Bierzo e Sanabria. Temos que sinalar que o Académico correspondente das Portelas, Felipe Lubián acompañou á de delegación de alumnos que se desprazous dende a localidade zamorana de Lubián en calidade de Alcalde.

Cos Intercambios Escolares a Comisión Cultural procura a participación directa dos rapaces do Programa de galego dos distintos centros do Bierzo, e nesta ocasión foron os catro institutos onde se imparte os que realizaron un audiovisual facendo unha a nálise do que supuxeron estes doce anos de experiencia docente en galego ( entrevistas aos propios alumnos, profesorado, pais...).


Logo da visualización dos vídeos de cada centro e do agradecemento especial ás youtubeiras Alma e Henar que estiveron con nós no teatro e colaboraron tamén co vídeo realizado no IES Bergidum Flavium de Cacabelos, tivo lugara a intervención das autoridades educativas presentes. Ademais da Alcaldesa de Vilafranca, Conchi López Blanco que deu a benvida a todos os presentes e agradeceu nunhas breves palabras en galego e castelán esta homenaxe que se facía a un fillo predilecto da vila, interviñeron a continuación Jesús Hurtado, Director General de Recursos Humanos da Consejería de Educación da Junta de Castela e León, que viña acompañado da Directora Provincial de Educación de León ao non poder asistir, como tiña previsto, o propio Consejero de Educación da Junta. Quen si asistiu e estivo presente durante toda a mañá nas Xornadas foi o Conselleiro de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria da Xunta de Galicia, Xesús Vázquez Abad a quen acompañou en todo momento, Valentín García Gómez, Secretario Xeral de Política Lingüística da Xunta. Podemos constatar como se desenvolveu esta primeira sesión dos Intercambios Escolares dos alumnos de secundaria no seguinte enlace co vídeo de Bierzo TV .

Para os alumnos/as de Secundaria de Vilafranca, Ponferrada ( tanto do IES Europa como o do Virxe da Encina) e Cacabelos foi especialmente grato o monólogo que subvencionado pola Secretaría Xeral de Política Lingüística da Xunta tivo lugar a continuación no Teatro vilafranquino baixo o título A Historia da Fala  que realizou Brais Fernández de Xandobela, unha Historia que partiu da Prehistoria e detivose en momentos clave da Historia do Antigo Reino da Gallaecia e da Galicia medieval coa participación entusiasta de espontáneos ata chegar á época de Sarmiento.



















A partir das 11.30 h os alumnos/as de Secundaria do Programa de Galego guiados polos seus compañeiros do IES. Padre Sarmiento comezaron un ITINERARIO DIDÁCTICO “Atrévete a saber da mao de Sarmiento”  iniciativa da Comisión Cultural Martín Sarmiento na que colaboran o equipo docente do IES. Padre Sarmiento e as asociacións:  A Morteira,  BURVAL, a Escola de Gaitas e a Concellaría de Cultura de Vilafranca. Cinco espazos disntintos para abordar diversas facetas do Patrimonio local: A economía tradicional do viño, A cultura do castañeiro, un achegamento a etnografía de Vilafranca, os nomes locais dos paxaros no Museo de Ciencias dos Paúis e os espazos biográficos na vila relacionados con Sarmiento.



Namentres os nenos de Primaria dos cursos de 5º e 6º  dos seguintes centros:
CEIP San Lorenzo de Brindis de Vilafranca,
CEIP da Quinta Angustia de Cacabelos,
CEIP Valentín García Yebra de Ponferrada,
CEIP Compostilla de Ponferrada,
CEIP Jesús Maestro de Ponferrada,
CEIP San Ildefonso de Camponaraia,
CEIP Virgen del Carmen de Ponferrada,
CEIP M.L.Ucieda de Toral dos Vados,
CRA Carucedo,
CRA Ximena Muñiz de Corullón,
CRA Ponte de Domingo Flórez,
CEIP Tuela Bibei de Lubián (Zamora)
Colegio Divina Pastora de Vilafranca.
 reunironse tamén no Teatro para gozar dun marabilloso espectáculo co que lles agasallou nesta data a Secretaría Xeral de Política Lingüística da Xunta como alumnos/as do Programa de Galego no Bierzo desta etapa. O espectáculo titulado A nena e o grilo no seu barquiño, obra para o público infantil, da man dos galegos Magín Blanco e o Teatro dos Ghazafellos obtivo un grande éxito.


































Á tardiña do día 7 chegou o momento da reflexión na Mesa dedebate: As arelas de Sarmiento  titulada  Presente e  futuro do Programa de galego no Bierzo e Sanabria que tivo lugar en Ponferrada Salon de actos do Campus da Universidade de León.
Presentou: Ana María Vega Fernández, delegada do rector mno Campus de Ponferrada da Universidade de León.
Moderou: Ricardo López Témez, xornalista.
Interviñeron:
-          Emilia Villanueva, Directora Provincial de Educación de León ocupou finalmente o lugar de Fernando Sánchez-Pascuala Neira, Director General de Política Educativa Escolar de la Consejería de Educación de la Junta de Castilla y León.

-          Valentín García Gómez, Secretario Xeral de Política Lingüística da Consellería de Cultura e Educación e Investigación Universitaria da Xunta de Galicia.

-          Héctor M. Silveiro, coordinador da Comisión Cultural “Martín Sarmiento” e membro correspondente polo Bierzo da Real Academia Galega.

-           Representantes da Comunidade Escolar Berciana: A xefa de departamento da Escola Oficial de Idiomas de Ponferrada, ademais Miguel Arce Santiago, entre outros docentes de galego presentes e algún director ds centros que imparten o Programa. Tamén interviñeron Alberte Canosa, membro das ANPAS ademais dos representantesde diversas asociaciois presentes Fala Ceibe, Xarmenta, Escola de Gaitas de Vilafranca... No debate constatouse en primeiro lugar o éxito do Programa que comezou con 3 centros e apenas un centenar de matriculados e doce anos despois impártese a máis de 1000 alumnos/as en catro institutos e 13 centros de Primaria ademais da Escola Oficial de Idiomas que presenta unha matrícula tamén moi numerosa.  Non obstante tocaronse os problemas que veñen atopando e manifestáronse certas discrepancias entre as Autoriadades e os docentes, ás quese sumaron os entes presentes como por exemplo á hora de entender o Programa como un Programa de Promoción e non considerar a ratio de alumnos/as matriculados para poder impartirlo nos centros educativos. Subliñouse en todo caso a importancia deestablecer este tipo de debates no interese de mellorar as condiciois nas que se imparte e mater o éxito acadado.

Ao día seguinte, de novo en Vilafranca por iniciativa da propia Real Academia Galega e da súa actual directiva, levouse a cabo unha Homenaxe da Real Academia Galega a Martín Sarmiento en Vilafranca do Bierzo, un acto centrado no gran Sarmiento, o da Galicia lingüística do século XVIII, que segue a ser hoxe unha voz sabia e potente que nos fala desde Vilafranca (o seu berce), desde Pontevedra (o “humus familiar”) e desde todos aqueles lugares nos que a lingua galega é diálogo e canción.

A homenaxe tivo como preámbulo unha reunión con distintos alcaldes e entidades bercianas na que participaron por parte da Academia o propio Presidente, Xesús Alonso Montero, o Secretario da mesma Henrique Monteagudo, así como o académico numerario Francisco Fernández Rei, un dos mellores coñecedores da realidade lingüística do Bierzo, ademais do académico correspondente por esta comarca, Héctor Silveiro. Desta reunión a modo de toma de contacto este grupo de Alcaldes e entidades bercianas acordaron constituír unha Comisión de traballo para convocar un Simposio ao menor prazo posible de tempo coa intención de abordar a Planificación e Dinamización Lingüística no Bierzo tendo e conta, por un lado, o descenso de galego falantes nas últimas décadas e a importancia de que experiencias como o Programa de Galego nos centros educativos teñan continuidade e se complementen con iniciativas noutros ámbitos da sociedade berciana co obxectivo de conservar os espazos tradicionais de uso da fala (familiar e veciñal) á vez de incorporar novos espazos facendo uso dos dereitos lingüísticos que os cidadáns do Bierzo teñen e que aparecen recoñecidos tanto no Estatuto de Castilla y León como na Lei de Normalización Lingüística da Xunta de Galicia.



















A continuación deu comezo a homenaxe no Bierzo ó sabio polígrafo que tivo lugar no Teatro de Vilafranca e que contou finalmente con tres intervencións das catro previstas, pois por unha indisposición de Xosé Antón López Silva, este non puido asistir.  Josefina Garrido González, profesora de Zooloxía da Universidade de Vigo, realizou unha intervención como directora do Museo de Ciencias Naturais e Etnográfico dos Padres Paúis de Vilafranca na que enunciou algunhas das experiencias coas que a figura e a obra do Padre Sarmiento se incorpora á hora de estudar o patrimonio natural, cultural e lingüístico de Vilafranca e do Bierzo.  Henrique Monteagudo, secretario da RAG fixo unha disertación sobre Sarmiento poñendo especial fincapé no eido lingüístico e a evolución dos seus estudos sobre o galego, dunha inicial curiosidade filolóxica que acabou sendo un traballo sistemático e entregado. Puxo tamén o acento no interese por escoitar aos iletrados vellos, mulleres e nenos como interlocutores válidos para recoller a esencia do idioma. Entre outras puntualizacións quixo subliñar algo sobre o contexto no que aborda Sarmiento a súa preocupación pola Educación e que normalmente pasa desapercibido, resulta ser o tempo no que a orde dos Xesuítas, tradicionalmente dedicada á ensinanza no XVIII, fora expulsada de España. Finalmente, Xesús Alonso Montero, lembrou no seu discurso tanto a ocasión na que con motivo do tricentenario do nacemento de Sarmiento dera unha conferencia neste mesmo Teatro, como na solemne ocasión na que se realizou no Bierzo, por vez primeira na historia da Academia, un plenario con motivo do Día das Letras Galegas un 18 de maio do ano 2002 fóra da Galicia administrativa e rematou a súa intervención relatando o “chiste”, que é como o denominaba o erudito, que sobre a palabra “angazo” deixou anotado na súa Colección de voces y frases gallegas. Ao rematar a Alcaldesa de Vilafranca, Concepción López Blanco, fixo entrega dunha serie de agasallos aos ilustres visitantes.




















 O domingo 9 de marzo puideron visitarse novos puntos QR para realizar un percorrido polos espazos biográficos de Sarmiento na súa vila natal.

domingo, 9 de marzo de 2014

A PALABRA DA SEMANA: SARMENTA

Un 9 de marzo nacía en Vilafranca do Bierzo Pedro Xosé García Balboa, logo coñecido como Martín Sarmiento.  Unha palabra moi berciana porque se relaciona coas viñas e o viño é a palabra sarmenta que sen lugar a dúbidas está relacionada co apelido do ilustre erudito que naceu na vila berciana hai 319 anos.

X.L. Méndez Ferrín no seu libro  titulado Consultorio dos nomes e dos apelidos galegos inclúe, como non podía ser doutro xeito o de Sarmento indicando que non é Sarmiento, pois esta sería unha castelanización, que, como confesa o propio ex-presidente da Academia, case borrou do mapa a forma orixinal que é Sarmento e que así segue a ser en Portugal. Ferrín tamén indica que procede dun antigo alcuño "sarmento" que significa "ramallo de viña especialmente cando é podado no inverno e está resequido" ademais de facer  a aclaración de que o alcume referiríase a algún tipo magro e retorto, o que logo se convertiría en apelido regular. Logo fai un pequeno estudo etimolóxico: "Este nome común sarmento vén do latín sarmentu, derivado do verbo sarpere "podar" que ditonga en castelán (sarmiento) pro non en galego (sarmento). Outramente Ferrín amigo das incursiois cultas comenta: " No século XIII, Afonso o Sabio sacou certo individuo Sarmento nunha súa cántiga profana: ...que nunca en nen un tempo trouxo tal Pero Sarmento;

Sarmiento, di Ferrín, fixo moito por explicar os nomes propios e os nomes comúns do noso idioma, e as outras partes da oración. E chegou máis lonxe. Defendeu que o galego era unha lingua diferente do portugués e do castelán, aínda que xenitriz do primeiro. Unha lingua, a nosa, sen gramática ( el dicía Arte) e sen dicionario ( el prefería o Onomástico por raíces latinas e por campos semánticos) que descobre na boca do bon pobo e que trata de dignificar cosntantemente.
Así escribe a primeira obra literaria moderna en galego: o chamado Coloquio (1746). Alí nace a nosa literatura contemporánea e alí faise a proposta da primeira ortografía, que coincide non pouco coa actual normativa da Academia Galega."

Efectivamente o ilustrado berciano e galego será o creador dun modelo que, como xa se ten dito, imitarán todos os grandes escritores do Rexurdimento os do Bierzo (Fernández Morales) e os de Galicia (Rosalía de Castro) motivo máis que suficiente como para traelo eiquí de novo á hora de comentar , neste día tan especial, a palabra que lle deu nome.

Perucho, lembraba o propio Sarmiento, era como dende pequeno o chamaba a súa nai, Clara Balboa Sarmiento, natural da aldea de Perros (en Samos) e que debía ter familiares bercianos como os propios apelidos invitan a pensar e o mesmo Sarmiento na súa viaxe 1745 deixa entrever ao citar un señorío na contorna de Vilafranca e de Corullón no lugar de Melezna que pertence ao maiorado de don Matías Balboa Sarmiento, da casa de Bárcena de Perros, nomeando ademais os nomes do cura do lugar,  Pedro Balboa Sarmiento e a outro cura, o de Maside, tamén de Samos, irmao deste e todos pertencentes a mesma casa.
Volvendo a palabra da semana, no Bierzo en varios dos vocabularios recentemente publicados aparece coa grafía x, é dicir, xarmenta baixo esta fórmula gráfica podémola atopar tanto na Aportación al vocabulario popular de la comarca berciana como no  Vocabulario propio de una aldea del Bierzo: Dragonte .
Con esta denominación coñecemos ademais a unha das asociaciois participantes das VI Xornadas Martín Sarmiento celebradas nestes días en Vilafranca do Bierzo, vila natal do ilustrado. Parece que as citas rexistradas da palabra en textos literarios, antes do século XIX non emerxe e sempre o fai con s e en masculino, aínda que nos nosos oídos soa dende a infancia en feminino. Nin tan se quera o propio erudito fai referencia á palabra como tampouco a usou Fernández Morales nos seus Ensayos poéticos a pesar de ser a sarmenta de uso común para asar as castañas nos
magostos, pero é sen dúbida unha palabra a recuperar do noso acerbo lexicográfico e hoxe quixémola lembrar aproveitando a conmemoración do natalicio do ilustre Padre Sarmiento.

domingo, 19 de xaneiro de 2014

A PALABRA DA SEMANA: CARREIREGA

Onte foi o día de San Antón e queríamos falar dun animal doméstico, pero axiña fóisenos  a vista cara outra palabra. Tamén veunos á cabeza á par a idea que cada nome é unha mirada desde ese observatorio instalado no misterio da vida dirixido cara o espectáculo do mundo. As linguas son así fruito dun conxunto de ollos que nos permiten saber da nosa contorna. As miradas en linguas distintas lévannos a interpretar ese universo diverso con distintas ópticas e así enriquecermos como seres humanos.  

 Falamos pois da palabriña: carreirega.  Fernández Morales, ademais de citala no seu catálogo na que aparece definida (tal e como frecuentemente facía o noso poeta, coa súa correspondente en castelán), o poeta nos seus poemas botou mao desta palabra referida a un paxaro bastante común.

Vaiamos aos poemas. A enumeración das diversas facetas do mundo natural berciano e as súas denominaciois locais era unha das metas que Morales perseguía na súa obra, polo que veremos constantemente nos seus poemas listaxes cos nomes entre os que destacan denominaciois locais:

Nesta veiga, chea de olores
 da escornacabra, artemisa
i outras mil diversas flores
dos máis brillantes colores,
 acinga as plantas a brisa .
 Dos umeiros as raíces
lamben as presas ; no fondo
dos barrancos hai perdices,
 carreiregas , cogornices ,
rolas e lebres abondo .

(Do poema:  Villafranca y a vendima)


Como é sabido o nome da carreirega fai referencia a un ave da familia das aláudidos que presenta como características especiais dúas peculiaridades: Adoita verse a este paxaro na beiras dos camiños, nos sendeiros, procurando o seu alimento, pois aniña nos campos de labranza onde hai sementado cereal. É moi andadora e boa corredora, característica que destaca a súa denominación do galego berciano que usa Morales, cunha raíz léxica inconfundible: carrreir-  á que engade ese sufixo -ega tan galego e que viría significando "asociada ás carreiras e sendeiros”.

Se buscamos o seu nome en castelán “cogujada” e/ ou o moi semellante en leonés “cuguyada”, entenderemos axiña que a óptica coa que se observan os costumes do paxaro varían. Como indican os dicionarios etimolóxicos cogujada vén do latín *cuculliāta, é dicir, "provista de capucho", derivada  de cucullĭo, -ōnis, capucho, referíndose ao aspecto formal da ave ao moño ou copete que diferenza ás "cogujadas", do castelán, ou carreiregas das restantes lontras, tamén chamadas lavercas. Sarmiento chamouna cotovía.

O meu amigo e entendido no asunto e aves, Pepo Nieto contoume que " a maioría das persoas non distinguen a paxaros que  son moi parecidos e que teñen ademais formas de vida e características semellantes. O seu avó chamábaa simplemente páxara".

Logo a quen procura unha razón máis para defender a diversidade lingüística, entidade cultural propia do xénero humano, que repare na riqueza que supón a existencia de distintas linguas, por exemplo na comarca do Bierzo. Poetas como Antonio Fernández Morales, foi un dos primeiros en caer na conta e ser consciente do tesouro que supón o galego para os bercianos. Nós, en pleno século XXI, debemos saber tamén manter este legado, seguir vendo o mundo cos ollos desta lingua que ademais de ofrecernos unha visión diferente do mundo, á vez, nos define.

Non está de máis dicir que nos vocabularios e estudos de léxico no Bierzo máis recentes, bastante frouxos en canto a método e rigor, esta palabra non aparece e que, como se pode comprobar, tampouco é visible no dicionario dos diccionarios, nin no da Academia Galega. Cremos sinceramente que se trata dunha palabra común do galego oriental (atopámola usada na zona Eo-Navia como topónimo) que hoxe está en claro perigo de extinción. Será unha consecuencia máis desta sociedade que é incapaz de observar o marabilloso espectáculo da natureza e vive de costas por igual ao seu patrimonio natural e cultural?

xoves, 2 de xaneiro de 2014

A PALABRA DA SEMANA: ALPABARDAS E TROXOS

Nesta semana que camiñamos cara a primeira festa do ano, a noite de Reis, noite que non evoca o noso autor, pero que, pola contra, ao ler nos seus textos dúas palabras do galego berciano a nosa memoria viaxa a propia infancia ao usar palabras como troxo ou alpabarda.  Lembramos logo a palabra alpabarda.  O noso poeta Fernández Morales, utilízaa unhas cuantas veces para referirse sempre a "unha necedade, tontería. Pensar nas alpabardas é pensar en simplezas; quedarse distraído pensando sen saber en que".

Mirando penso q´ iba ás alpabardas,
cuando un amigo seu,
con quen, dos hortos pra saltar as bardas,
se acompañaba sempre, cabo el veu,
e no medio da plaza
onde atopou con el, con el se abraza.

Do poema A proba d´amor

Esta palabra que usa Morales como sinónimo de parvadas, tonterías, atopámola no dicionario dos dicionarios con outras accepciois dignas de comentar porque sendo eu un mozo teño escuitado, ao preguntar que se facía na noite de Reis en Vilafranca, dicíanme que de vello se viñan facendo bromas e diversiois de todo tipo, muitas delas quitando e poñendo cousas nos balcois. Había xente á que lle bebían o leite que estaba ao fresco na ventá e cousas polo estilo, e que logo berraban pola rúa os autores da trasnada e como remate da mesma: "Alpabarda, vente ao cesto!" Preguntado polo significado da palabra houbo quen me levou a outra sinónima, dicíanme alpabarda é un "gamusino" (animal fantástico acúático e voador) e con tal significado aparece efectivamente nalgunha das entradas do dicionarios dos dicionarios, aínda que maioritariamente é sinónimo de "bobo, persoa simple" (significativa  semellanza a de aparvado e alparvado).  Ir aos gamusinos é igual que ir ás alpabardas remataban dicíndome. Claro que, quen vai ao río cun saco a media noite a cazar os gamusinos, evidentemente vai ser tomado como un alpabarda, é dicir, un aparvado. Logo a palabra que Morales usa en feminino, en masculino pode ser usada con esta outra acepción como nos confirma o Dicionario da RAG.


Por outra banda, a noite de Reis na vila que me veu nacer foi singularizando as súas bromas nocturnas en meterse cos solteirois. Costume que ten o seu aquel de mal gusto recriminable e que ademais se acompaña dos troxos. Colocar os troxos nos balcois dos que son solteiros/as é pois tradición. Había e hai, porque se segue a facer, a quen non lle gusta atoparse co troxo a mañá seguinte e, ou ben madruga para quitarlos do balcón ou ben, non dorme, coa intención de recibir aos bromistas no momento que intentaban subir ao balcón cun cubo de auga fría, tanto ou máis como a noite de Reis que normalmente é noite de xeada. A intención é clara lograr que para o ano non repitan, xa que estar enchoupado en noites coma esas non é cousa agradable, pero isto fai que os mozos fagan realicen a operación a altas horas da madrugada e cun silencio sepulcral.
Troxo é unha palabra singular do galego berciano. Citada por Morales no seu catálogo "tronco das berzas" non aparece noutros autores agás os da comarca como é o caso de Aquilino Poncelas (2004) outra certificación de que se trata dunha palabra viva no Bierzo e no galego oriental como certifica tamén o Dicionario dos dicionarios onde Elixio Rivas fai notar unha acepción distinta que tamén di recoller no Bierzo
"Especie de cojín hecho de ristra de maíz ya sin espigas y enrollada, para sentarse."  Morales contradicindo o seu propio catálogo de voces podería estar usando esta acepción nos seguintes versos:

 Pe do lume de cantroxos 
tamén vin , cabo dos potes,
 mozas cos refaixos roxos 
qu ' asentaban os quixotes 
nos escanos e nos troxos.

Do poema O fiandón d´a aldea 

 Curiosamente a palabra troxo tamén pode ter unha acepción semellante á de alpabarda, é dicir, aparvado. No Diccionario da RAG esta  palabra berciana lamentablemente semella ser incorrecta, sendo a correcta trocho Outramente nos traballos realizados recentemente no Bierzo sobre léxico ( en concreto na Aportación al vocabulario popular de la comarca del Bierzo) hai lugares da comarca que usan trocho (Berlanga, Carucedo, Veiga de Espiñaireda, Cubillos, Páramo do Sil, Toreno) e outros troxo (Valtuille, Priaranza) cos mesmos significados.