venres, 7 de outubro de 2016

MORALES E O TEATRO DE VILAFRANCA (e IV).

O TEATRO ROMÁNTICO DA CAPITAL HISTÓRICA DO BIERZO
E OS SEUS SOCIOS FUNDADORES ENRIQUE GIL E FDEZ. MORALES

 Héctor M. Silveiro Fernández


UN PRESTIXIOSO GRUPO DE SOCIOS: OS SOCIOS CORRESPONSALES

            Será na lista denominada de “socios corresponsales” onde se deixa ver esa relevancia especial que  os promotores da iniciativa outorgaban ao feito de incorporar a intelectuais de clara traxectoria liberal, de valía e renome. Son todos eles destacadas personalidades políticas e culturais do Bierzo do século XIX. Tamén está claro, resulta evidente, que este grupo de persoeiros destacados foron feitos socios a partir dunha relación cos socios residentes habitualmente na vila cos que mantiñan unha relación obvia. Hai casos nos que a proximidade parte do parentesco, como o de Fernández Morales e o seu pai, ou a dos irmaos Saavedra,  D. Pelegrín e D. Joaquín.  Nos restantes casos podemos intuír outras relaciois  debidas a motivos sobre os que preferimos non especular, aínda que algunhas son facilmente deducibles polos datos que ofrecemos a continuación.
           
O primeiro na lista é D. Pelegrín Saavedra, cremos que se trata do irmao de Joaquín Saavedra, unha familia afincada en Vilafranca e que aparece citado na crónica xurídica do 1839 como membro da xudicatura que pasa de Toro a Logroño. Nas actas municipais vilafranquinas cítase como Arcebispo de Valencia en 1842 e máis adiante será un dos promotores do camiño de ferro en Alicante en 1844. En 1848 será nomeado supernumerario Caballero de la Real orden de Carlos III.

O segundo D. Enrique Gil é o noso poeta romántico, autor da novela El Señor de Bembibre
que se publica por entregas en prensa ese mesmo ano de 1843, e aínda que, tras nacer na vila, logo se mudou coa súa familia a Ponferrada e a pesar de que certos estudosos  reiteran que non tivo máis relación coa súa vila natal, eiquí temos un dato que o contradí.  En 1843 Gil atópase entre a nómina de autores  que colaboran nun compendio colectivo de artigos costumistas titulado Los españoles pintados por sí mismos,  y aparecen en El Sol, los escritos que formarán o Bosquejo de un viaje a una provincia de interior, redactados no vrao do 1842. Ofrece ao editor Francisco de Paula Mellado a súa novela El Señor de Bembibre. Ademais de ser columnista en El Laberinto, revista fundada por Antonio Flores, desde novembro do 1843 ata que marcha a Berlín en abril de 1844, como diplomático do goberno de González Bravo, último destino da súa curta existencia asediada, nestes últimos anos, pola enfermidade. Morreu un 22 de febreiro de 1846 e hoxe os seus restos, despois dunha expatriación azarosa e digna de mención, repousan na vila en que naceu na igrexa de San Francisco, onde as súas sombras descansan para sempre, caprichos do destino, á beira das fantasmas dos Condes de Lemos, D. Pedro e dona Beatriz,  que foran antano soterrados neste templo. Sería todo un cumprido que no bicentenario do seu nacemento a súa vila natal decidise finalmente darlle o nome de Enrique Gil y Carrasco ao Teatro que el axudou a fundar.

                O terceiro da lista, como xa se ten dito, é D. Antonio Fernández Morales, o autor dos
Ensayos poéticos en dialecto berciano (1861).  Este autor garda con Vilafranca e co seu teatro unha relación ben próxima e transcendente. Aínda que non coñezamos ningún do seus ensaios dramáticos, podemos asegurar polos poéticos que gozan dun gran achegamento ao xénero teatral pois os diálogos son a fórmula frecuente, encomiable e áxil que escolle e resolve con destreza.  En Vilafranca se descubriu como autor grazas a insistencia de Mariano Cubí, como quedou dito. E, sen aminorar a presenza do Cacabelos onde repousan os seus restos, ou de Ponferrada, lugares aos que ecuanimemente cantou, as xentes daquela vila franca, garrida, sencilla, os seus costumes e os da súa contorna terán unha fonda pegada nos seus versos. Morales, vén a ser como o reverso literario da moeda máis valiosa da creación poética do Bierzo do XIX e cuxa cara é Gil y Carrasco. Por iso faise tan absurdo como inxusto esquecer a súa valente aposta pola fala popular, silenciando así tamén un baluarte esencial da nosa identidade como bercianos. 

Outra personalidade pouco coñecida e certamente relevante neste asunto do Teatro é D. Joaquín del Pino, nacido en León, pero vinculado a Vilafranca, de onde era a súa nai. O seu interese por Vilafranca quedará patente, ademais de por estar ligado á fundación da Sociedade de Teatro, por unha serie de acontecementos como o da construción dun ramal de ferrocarril de Toral a Vilafranca do Bierzo. Mantén unha ligazón importante coa súa vila natal, onde tiña familia, a pesar de residir habitualmente en Madrid.  Nos círculos literarios da corte madrileña era coñecido como un amigo íntimo  de Enrique Gil y Carrasco, mesmo despois da súa morte. Lembremos que será un dos editores da súa obra. Tras casar coa filla do Marqués de Montevirgen a súa influencia política medrou substancialmente. Será escollido deputado na década dos 70 por León como tamén o será Fernández Morales. Está soterrado no cemiterio de Vilafranca do Bierzo (24).

          Imos permitirmos como licenza saltar ata o sétimo da lista para colocar inmediatamente despois de Joaquín del Pino ao seu estimado amigo D. Pío Castañeda. da súa gran amizade existe abundante documentación e as actas municipais dan fe delo. Pese a que a Deputación Provincial de León data de 1813, Pío Castañeda considérase o seu primeiro Presidente nomeado en 1871. A pesar do seu cargo, foi un dos maiores baluartes de Vilafranca en todo momento e firme defensor da súa capitalidade a mediados do XIX.

             O quinto da lista é D. Juan de Mata Albarado (ou Alvarado). Foi Xuíz de primeira instancia en Vilafranca ata o ano 1839 coa que mantería unha relación fluída por un tempo. En 1843  formaba parte do Tribunal da Real Audiencia da Coruña e no ano 1844 foi un dos maxistrados do coñecido caso do lobishome galego, Manuel Blanco Romasanta. Ningún maxistrado, a excepción de Juan de Mata Alvarado  repetiría a sentenza que, segundo Rúa Figueroa, tivo a ocasión de xulgar dúas veces ao mesmo reo e as dúas  condenalo a morrer no garrote, aínda que finalmente sería indultado pola raíña. D. Luis Toledo é o persoeiro que pecha a lista de “socios corresponsales”, fora sarxento da Milicia Urbana (así consta en 1835) e un ano antes a inauguración do teatro e da presentación da súa flamante Sociedade vivía en Vilafranca. Debeuna abandonar por pouco tempo para desempeñar un cargo, que non puidemos determinar, na Coruña para regresar de novo, pois nas actas do 1844 figura como membro da corporación municipal.

Finalmente forman parte desta curiosa lista dúas persoas que están nela a pesar de non nacer, nin vivir en Vilafranca. Pero si residen no Bierzo, a uns quilómetros da vila e do seu teatro, o que lle outorga a Sociedade un dándolle un verniz panberciano. D. Manuel Cardeña, debe ser Manuel Cardeña y Heredia, rico e nobre cabaleiro vecín de Cacabelos, que segundo apuntaba no ano 1957  Mariano Enríquez nas Notas Históricas del Bierzo,  recollera no ano 1854  a tradición relativa á  Virxe da Angustia dicindo "que fue encontrada la imagen al sacar el descomunal lagarto de su madriguera y darle muerte los vecinos de Cacabelos por los daños que causaba en los ganados y demás". A esta virxe cantaría máis tarde Fernández Morales nun poema que encabeza os seus Ensayos poéticos en dialecto berciano. Se cadra foi el ou o seu padre, que fora boticario en Cacabelos, quen o invitou a participar desta Sociedade vilafranquina.

O outro personaxe é D. Lorenzo Fuentes, quen figura xa en 1830 como intérprete, pintor e decorador na Sociedade de Teatro de Ponferrada da que será presidente en 1867 momento que dita asociación sufrirá unha profunda crise que a leva á desaparición. A súa relación con Vilafranca debía ser fluída posiblemente pola afinidade ideolóxica con personaxes desta vila. As dúas Sociedades de Teatro, a de Ponferrada e a de Vilafranca, responden a unha mesma etapa, a romántica, e a mesma estratexia: a de consolidar unha ferramenta con grandes posibilidades de transmitir ideas, de remover conciencias e creación dun novo espírito entre as xentes. De aí a aposta dos políticos liberais que tanto en Ponferrada, como en Vilafranca impulsan e arroupan o seu nacemento. Lorenzo Fuertes, un dos artífices da construción dun novo teatro en Ponferrada no antigo convento dos Agustinos. Xa sinalamos que non era casualidade que fose no mesmo ano no que se estaba a estrear o novo espazo escénico en Vilafranca. O achegamento deste ponferradino á Vilafranca é unha demostración que existía certo espírito conciliador. Como se demostra tamén nunha anécdota que protagonizan ambas Sociedades en 1857. Dito episodio supón ademais unha proba da pervivencia e vitalidade da Sociedade de Vilafranca que organizou unha visita a Ponferrada á representación de “Isabel la Católica”, á que asiste case en masa sendo obsequiados pola Sociedade de Ponferrada con refrescos e outros agasallos. Daquela a de Ponferrada sabemos levaba tres anos de “desgana”. Non lle faltarían a vilafranquina etapas de desidia, cousa habitual en calquera asociación, aínda que non podamos certificalo ao descoñecer o paradoiro do seu libro de actas.  Lorenzo Fuentes será o presidente e director de escena da Sociedade Ponferradina dende o ano 1861 e a súa filla logrará un máis que éxito notable polas súas interpretaciois, como a acadada na do Macías de Larra (25).

Que estea Gil nunha iniciativa do liberalismo moderado encaixa perfectamente no seu ideario político e contribúe, ademais de reafirmarse como home de teatro, a definir por un lado os seus ideais políticos, porque este tipo de acciois ían encamiñadas á incorporación dun elemento esencial da propagación da cultura. Como lembra M.A. Varela en Un hombre de teatro llamado Enrique Gil  “buena parte de las ideas de Gil pueden extraerse de las opiniones dispersas en los artículos de crítica literaria y, especialmente, de las teatrales. El teatro, un género que es la expresión literaria más completa de la época presente, la que más influjo está llamada a ejercer sobre la actual sociedad”. O 14 de novembro de 1838 o noso autor, nunha das súas críticas teatrais, insistía esperanzado en ver o teatro “como único medio que nos resta de comunicación directa con las masas, es el que queda en posesión de tan preciosa prerrogativa” posto que “ la discusión parlamentaria versa en general sobre los intereses más que sobre las ideas... la prensa periódica, perdida entre los debates y enconos de los partidos... no inocula el germen del sentimiento en el corazón del pueblo. Las escuelas y colegios tampoco aciertan a formar otra cosa que la cabeza, desacordando de este modo las facultades de nuestro ser. El púlpito...tampoco ejerce la saludable influencia que con tanta justicia le mereció en otro tiempo la iniciativa social” (26).

De entre esas ideas de renovación social que Gil defendía emerxe con forza unha. Gil certifica o seu compromiso pola terra natal e polas aspiraciois provincialistas dos bercianos ás que el mesmo, como escritor recoñecido da época, aportará algo que outras persoas non podían ofrecer como é: poñer en valor a terra berciana a través dos seus artigos nas revistas máis prestixiosas da Corte. O seu apoio á causa da Provincia consiste nesa firme convicción de centrar o seu discurso literario na súa terra, converténdoo na súa constante fonte de inspiración, tanto en prosa coma en verso.

Que Morales sexa un socio destacado nesta lista tamén nos axuda a entender a evolución ideolóxica deste outro grande autor e da dimensión real do seu bercianismo. O que daquela era capitán de infantería e un convencido isabelino, estaba instalado nun liberalismo moderado, que seguramente acaíalle mellor ao ideario do seu padre, como de feito comprobamos se seguimos a súa traxectoria vital. Non tardaría en abrazar, sen medias tintas,  o progresismo e mesmo o ideal republicano.  Non nos cabe ningunha dúbida tampouco do seu compromiso coa terra a que cantou e a reivindicación da causa da Provincia, como os seus versos máis citados deixan entrever naquel poema dedicado á capital histórica do Bierzo: 

Cual tesoro q´a codicia
de dous avaros escolta
con xusticia, ou sin xusticia,
tira por ela Galicia,
mais Castilla non a solta.

Do poema Villafranca y a vendima


A MODO DE EPÍLOGO

Se o documento base do presente traballo é unha primicia que constata a presenza dunha iniciativa loable na vila de Vilafranca do ano 1843 e ofrece unha data concreta para a fundación do único teatro romántico do Bierzo e de León que segue en funcionamento na actualidade, ten ademais outra compoñente non menos importante a de ter entre os seus fundadores a dous autores, ambos cantores do Bierzo por excelencia, un en galego o outro en castelán, que no conxunto da súas composiciois nos transmitiron a transcendencia da nosa terra, dos seus costumes, das súas linguas ou dialectos.

Un triplo desexo para concluír. O primeiro dirixido ás autoridades locais. Por ser Gil, o autor de crítica teatral máis destacado do momento, natural de Vilafranca,  neste ano Romántico propoñemos novamente que sexa Enrique  Gil y Carrasco quen lle dea nome ao Teatro de Vilafranca que ata hoxe en certa maneira permaneceu anónimo como á espera deste recoñecemento tan fermoso como emotivo agasallo da súa vila natal no seu bicentenario. A proposta está feita coa intención de reforzar así tamén o seu potencial futuro que ten como fundamento a experiencia pasado e o vigor co que mantén no presente a actividade cultural da que todo berciano recoñece como capital histórica e da cultura do Bierzo.

Outramente o segundo dos desexos quixeramos facelo chegar ás autoridades autonómicas e estatais. Esperemos que estas palabras sirvan para poñer en valor un espazo único na nosa comarca. Poucos como este hai na Comunidade de Castilla y León e cremos que é de xustiza que figure entre os arredor dos 80 teatros españois do século XIX que aínda están en pé, a maioría fundados con posterioridade ao noso. Reclamamos, pois, que as autoridades e responsables de Patrimonio teñan a ben intervir na restauración respectuosa que este teatro singular e emblemático merece, e, aínda que o Bierzo non se configurase como Provincia  (si como unha comarca) soubo na súa capital histórica conservar en activo este teatro desde a súa fundación ata os nosos días. Debería incorporarse definitivamente a ese selecto grupo de espazos escénicos considerados monumentos históricos a preservar, consideración que teñen xa teatros das grandes capitais do Estado, os impostos e os investimentos deben ser descentralizados e chagar a todos por igual. 

O derradeiro dos desexos é o máis doado de cumprir, aínda que non é menos laborioso. Vai dirixido a nós mesmo ou a calquera amante da cultura e do teatro no Bierzo. Quixeramos abordar unha investigación que servise para elaborar unha memoria dos máis dous séculos e medio de vida deste singular espazo, un repaso detallado dos eventos máis significativos que se viviron no Teatro vilafranquino, unha lembranza dos autores, actores, obras representadas, (ou máis tarde proxecciois cinematográficas de cando foi explotado e cedido como cine a unha empresa particular, sen deixar de cumprir os seus compromisos como teatro) e todo un sen fin de experiencias parateatrais, conferencias e iniciativas que se produciron nestes 272 anos de existencia.

 Estamos convencidos de que ese retrato ofrecerá unha panorámica fiel e peculiar do fluír cultural do Bierzo, pois se para a súa fundación comprobamos que se logrou unir un elenco tan destacado do mundo intelectual do século XIX, se pasamos ao XX veremos saír e entrar deste teatro, a partir da renovación efectuada en 1905 a personaxes como Policarpo Herrero, un dos máximos accionistas daquelas obras comprobando como Demetrio Monteserín pintaba un magnífico telón de estilo neoclásico e o mural que loce aínda hoxe a parede frontal sobre o escenario aconsellado quzais polo tamén artista Primitivo Armesto. Entraría logo “pra o baile que tein despois dos teatros nos salois” un Carnicer que aló polos anos 20 participaba como un máis da “democrática marabunda de la que salían cuentos y preñeces para todo el año” que efectivamente el narraría nunha Róbriga moi vilafranquina na que había un teatro que elevaba “hasta el escenario el nivel del patio de butacas”. Unha longa nómina de autores nacidos na “cidade dos poetas” como denomina Mestre a Vilafranca farán acto de presenza, uns recitando ou contando en castelán, como Antonio Pereira, ou escribindo obras pra representar en galego, como Ramón González-Alegre. Asomaranse a el escritores e activistas culturais do Bierzo que invitan a coñecer este teatro a outros non nativos, así pisarán as súas táboas poetas, como Gamoneda, galardoado co Premio Cervantes, ou académicos das Letras galegas, como Méndez Ferrín que veu en sesión plenaria para homenaxear ao ilustrado galego e berciano Martín Sarmiento, natural desta vila (27). Tantos homenaxes, tantas e tantas celebraciois e facetas que recordar, como a da música e dos músicos que por eiquí pasaron, non en vano é o noso veciño, un compositor tan relevante para este século como Cristobal Halfter.  Pero non adiantemos acontecementos e deixemos esta crónica do Teatro Vilafranquino xusto no seu inicio no ano 1843 un 13 de xullo de 1843 cando se celebra en Vilafranca e no seu teatro a festa da maioría de idade de Isabel II, crónica que esperamos poder iniciar tras do Congreso Internacional Enrique Gil y Carrasco y el Romanticismo que precisamente o próximo 15 de xullo vai iniciar as súas sesiois neste Teatro romántico.
NOTAS:
24)      Insistimos en que este personaxe que se mantivo oculto en gran medida aos ollos dos estudosos de Enrique Gil aporta unha serie de datos descoñecidos sobre o autor que, como este que traemos eiquí, o de promover a Sociedade de Teatro en Vilafranca, resultan de gran interese pois iluminan aspectos desenfocados, cando non deformados pola crítica, polo que, como xa temos dito máis arriba, traballamos nesa análise pormenorizada da relación de amizade de ambos bercianos considerados “irmaos políticos”.
25)     A cita é do artigo Cuarenta años de teatro en Ponferrada de Esteban e José Antonio  Carro Celada, en Tierras de León, nº 16 páx. 42-58.
26)     Tiradas do Prólogo Un hombre de teatro llamado Enrique Gil de M. A. Varela do Libro da Colección Biblioteca Gil y Carrasco dedicado á Crítica Teatral.
(27)     Dito sexa de paso e moi sucintamente, por máis que haxa quen aventure outra orixe distinta á berciana para Sarmiento, os lugares propostos como o de Cerdedo, conservan libros parroquiais íntegros onde o nome de Pedro Josef García Balboa non consta, polo que seguimos reafirmando a certeza de que Sarmiento naceu no Bierzo.


BIBLIOGRAFÍA
ALONSO ABELLA, H. Villafranca del Bierzo, guía da Editorial Everest. León 1984.
ALONSO CORTÉS, N. El teatro en Valladolid. Siglo XIX. Versión dixital en PDF da orixinal de 1947.
ÁLVAREZ POUSA, C. e COSTAS GONZÁLEZ, X.H. Escolma de poesía berciana en lingua galega (1860-1960) edicións Positivas 2002
CARNICER, R. Entre la ciencia y la magia de Mariano Cubí, 1969.
CARNICER, R. Los árboles de oro, Seix Barral 1962
CARRO CELADA, E. y J.A. Cuarenta años de teatro en Ponferrada, Tierras de León nº16.
FERNÁNDEZ GARCÍA, E. León y su actividad escénica en la segunda mitad del siglo XIX, 1997.
FERNÁNDEZ MORALES, A. Ensayos poéticos en dialecto berciano, edición facsimilar co prólogo de Mariano Cubí i Soler, e estudos de J.A. Balboa de Paz, Anxo Angueira, Rosario Álvarez, edición do Instituto de Estudios Bercianos 2003.
FERNÁNDEZ VÁZQUEZ, V. Una nueva mirada sobre la vida y la obra de Enrique Gil y Carrasco,  Archivo histórico parroquial de la Basílica de Ntra. Sra. de la Encina, 2001.
GARCÍA GONZÁLEZ, M.J. Historia del Bierzo. Diario de León e Instituto de Estudios Bercianos 1994.
GIL Y CARRASCO, E. El Señor de Bembibre. Volumen VII, Colección Biblioteca Gil y Carrasco. II Centenario 1815-2015, (2015).
MARTÍN SARMIENTO, Fr. Colección de voces y frases gallegas, edición de J.L. Pensado, Universidade de Salamanca 1970.
MESTRE, J. C. e MUÑOZ SANJUAN, M. A. Historia secreta de la melancolía, estudo complementario para El Señor de Bembibre. Volumen VII, Colección Biblioteca Gil y Carrasco. II Centenario 1815-2015, (2015).
PICOCHE J.L. Un romántico español: Enrique Gil y Carrasco. Ed. Gredos 1978.
PICOCHE J.L. Un romantique espagnol: Enrique Gil y Carrasco. Tese doutoral en versión PDF da Biblioteca Virtual Biblioteca Gil y Carrasco. II Centenario 1815-2015 versión PDF do documento orixinal en francés da  Universidade de París 1972.
SILVEIRO FERNÁNDEZ, H.M. Morales e o Rexurdimento do galego no Bierzo  (texto inédito) da comunicación na VI Escola Permanente Fermín Penzol,  Universidade de Vigo, 2011.
SILVEIRO FERNÁNDEZ, H.M. Palillos de madeira: Os Xigantes de Vilafranca do Bierzo Asoc. Escola de Gaitas 2010.
VARELA M. A. Un hombre de teatro llamado Enrique Gil.  Crítica Teatral. Volumen IV, Colección Biblioteca Gil y Carrasco. II Centenario 1815-2015, (2014)
VV.AA. VI. Antología de escritores bercianos, editada polo Instituto de estudios Bercianos e o Exmo. Ayuntamiento de Ponferrada 2007.

WEBS:
MADOZ, P. Diccionario geográfico-histórico-estadístico de España y sus posesiones de Ultramar.1846-1850 http://www.bibliotecavirtualdeandalucia.es//catalogo/consulta/registro.cmd?id=6353
http://gl.wikipedia.org/wiki/Provincia_do_Vierzo.
Wiquipedia http://es.wikipedia.org/wiki/Teatro_Villafranquino.


venres, 30 de setembro de 2016

MORALES E O TEATRO DE VILAFRANCA (III)


OS ESTATUTOS DA “SOCIEDAD DE TEATRO DE VILLAFRANCA”

Héctor M. Silveiro Fernández


Trátase dun folleto coidadosamente editado con pastas que imitan cartón e que consta de 16 páxinas (ademais das tapas). Realizado na tipográfica de F. Arza da Coruña  na primeira folla, a modo de portada, di: “Estatutos de la Sociedad de Teatro de Villafranca del Vierzo. Año de 1843” . Esta dividido en 12 títulos e un apéndice ou anexo no que se fai unha “lista de los actuales socios” que, se cadra, resulta un dos apartados máis interesantes do documento, lugar onde aparece a data de 26 de xaneiro de 1843.

Se analizamos o contido do primeiro dos títulos: “Objeto de la Institución”,  ademais da “xerga” propia dun texto de carácter legal (non deixan de ser uns estatutos dunha asociación) detectamos refinamentos retóricos tipicamente burgueses e un certo aire liberal, como os que se respiraban a mediados do XIX nunha vila en auxe que seguía a reclamar a capitalidade de provincia: “La sociedad de Teatro de Villafranca del Vierzo, es una reunión de amigos dedicados por pura convicción a promover el gusto a este objeto recreativo, interesados unánimemente en su prosperidad”.

Son, si, un grupo de amigos, pero no seu título segundo especifica: “Conveniencia de estos Estatutos para la mejor organización de esta Sociedad. ARTÍCULO 1º   Es un axioma bien reconocido que una Sociedad de esta naturaleza carecería de su mejor emblema, sino tuviese por base necesaria un reglamento formal que debidamente la constituya, que dé vida ostensible al digno objeto que representa, que proteja, defienda y economice sus intereses propiamente suyos, que dirija su orden administrativo; y últimamente que fije a cada uno de los individuos de su asociación los deberes que respectivamente les conciernen en la precisa distribución de varios cargos que exije naturalmente el más acertado sistema en que debe constituirse un objeto de esta clase”

A imitación do novidoso espírito democrático que se respiraba na Corte, a Sociedade dótase dunha “Constitución legal, respetable e inviolable” que procurará polo tanto “favorecer en cuanto sea dable este ramo de culta civilización que tan útiles ventajas proporciona a todas las clases de la Sociedad, ya proscribiendo el vicio, inspirando virtudes y difundiendo un germen de ilustración común, ya sustituyendo el vacio del ocio y de la inercia, movimiento y ocupación recreativa que por su naturaleza imprime a la vez en el hombre perfecciones correspondientes a la dignidad de su ser” (este último texto entrecomiñas corresponde ao artigo 2º  do título 1).

A asociación reafirma con contundencia o seu interese público nun afán romántico que chega ao corazón e que vai máis aló dunha pretensión puramente ilustrada, como se evidencia na redacción do artigo 3º: “Será muy celosa en promover y adelantar cuanto conduzca a engrandecer este importante objeto de interés público: hará sentir en el corazón de sus compatriotas el amor y protección a tan laudable ocupación; y por último no perdonará medio de destruir cuantos obstáculos tiendan a entorpecer los agentes que constituyan su adelantamiento y prosperidad.” O teatro, en resumo, é un obxecto de interese público que propicia e garante a dignidade do ser, fronte ao ocio e a inercia, e que imprime virtudes e ilustración a todas as clases na procura dunha sociedade culta. Ese fervor romántico déixase ver, unha e outra vez, no documento nos frecuentes chamamentos a interiorizar sentimentos, como por exemplo, ao referirse aos socios “corresponsales”. Esta redacción quizás filla do carácter entusiasta de Morales ou de Joaquín e de Enrique, que sabendo das súas limitaciois á hora de participar da mesma, suxeriron semellante categoría de socios, que serán “los que residiendo fuera de la Villa se les conozca por amante y decididamente interesados en sus mejoras”.  Unha retórica semellante define aos socios en xeral “serán en todo tiempo personas de providad e ilustración”, cousa que tamén se desprende da filosofía altruísta, tan da época, dalgunha das “Disposiciones generales de la sociedad” que constitúen o título 12.  Así a disposición número 17ª di: “Ningún individuo de la Sociedad gozará sueldo ni gratificación, porque no hay recompesa comparable a la satisfación de contribuir al bien general.” 

Aínda que a iniciativa é particular, ten un claro sentido municipal como se demostra polas dúas ocasiois que se indica nos estatutos que quen presidirá sempre as reuniois da Sociedade será o “Alcalde 1º Constitucional de la Villa” na casa consistorial (17).


Efectivamente poderíamos pensar que o propio Alcalde foi seguramente un dos que se dirixiu oficialmente con este loable propósito a Fernández Morales e se cadra tamén a Enrique Gil, entroutros personaxes que nomearemos máis adiante, pouco antes de se facer realidade a Sociedade de Teatro. Pero, aínda que a súa constitución parece responder a un interese político da burguesía local, auspiciado ou non por residentes de fóra e amigos de Vilafranca, unha estratexia de fondo une aos seus socios: ser un elemento que reforza a potencial capitalidade provincial máis aló das distintas ideas políticas. É moi rechamante o interese por eludir o debate estritamente político para evitar suspicacias e tensiois innecesarias. O artigo 5º do título 4, que trata das xuntas, di: “Hablarán los Socios por su orden pidiendo la palabra al Director que no podrá negarla. Las disputas han de ser nobles, circunspectas, contraídas únicamente al objeto que la Sociedad se propone, sin penetrar en el campo vedado de la política y de las personalidades, porque cualquiera estravio que haya de la senda que la Sociedad se ha trazado, acabará por la de embarazar sus operaciones y destruirse asimismo.” 

Polo que podemos deducir da lectura dos Estatutos, a Sociedade era efectivamente a encargada de xestionar o Teatro de Vilafranca: “tendrá con toda independencia la facultad de dirigir, arreglar y disponer cuanto pertenezca al Teatro en su mejor orden, fomento y administración”(título 9º) e, ademais, a promoción da representación de obras propias, non impedía que compañías foráneas puidesen representar no mesmo espazo. Advertimos que dita xestión non a leva a cabo totalmente a través da súa Xunta directiva (que consta de sete membros e na que debe haber un Presidente, un Depositario, un Contador e, por suposto, un secretario que leva o curioso cualificativo de “archivero”, pois debe, entre outras muitas funciois, recoller coidadosamente os textos das pezas executadas (título 6º)). A Xunta directiva, que evidentemente se debe a unha Xunta xeral de socios, delega o seu traballo diario en dúas comisiois executivas: Unha chamada de Escena, e a outra, a de Maquinaria, cuxos membros están supeditados á anterior.

A Comisión de Maquinaria está composta por tres encargados que se ocupan, entre outras cousas, do garda-roupa, sendo entendidos “en todo lo material directivo y ejecutivo interior del Teatro, reuniendo algunos en sus conocimientos el de la delineación y pintura perspectiva” (titulo 11º). Sobre dita comisión recae a responsabilidade directa das visitas doutras compañías, como testemuña a 14ª disposición do título 12: “Si en alguna ocasión permitiese la Sociedad trabajar en el Teatro una o más compañías de espectáculos públicos, será incumbencia de los encargados de Maquinaria el tratar lo conveniente al efecto. Verificada la contrata pasará uno de dichos directores a entregar las llaves a los contratantes, formando a vista de los mismos un inventario de todos los útiles y cuanto pertenezca al local, el que firmarán dichos contratantes, quedando obligados a hacer entrega de todo al mismo Director de maquinaria, en el propio ser y estado que lo recibieron”. A importancia da outra comisión, a Comisión de Escena, queda claramente fixada nos Estatutos ao lle outorgar a capacidade para escoller as obras a representar e mesmo “hacer desaparecer de la escena todo viso de impropiedad” é dicir, exercer dalgún xeito de censores, responsables da “finura, compostura y delicadeza” das pezas. Debido ao peso e complexidade deste labor, os membros da comisión, ao estilo da máis vella usanza dos cónsules da república romana, serán dous que “en cualquier caso de discordancia recurrirán a la junta directiva para su decisión”. A elección destes dous Directores “que van desempeñar tan delicado encargo, recaerá en aquellos más señalados por sus costumbres en el Escenario, como son, pureza de lenguaje, acción, actitudes y modismos cómicos, ceremonias públicas nacionales y estrangera”(art. 1º do título 10º).

Ademais das habituais disposiciois duns estatutos sobre o regulamento de cobros e  calendario de xuntanzas, hai outras curiosidades que revela este documento sobre a xestión das funciois de teatro como a referida á venda de billetes. Parece deducirse que a concorrencia de numeroso público nun espazo onde hai asentos numerados destinados aos socios puidese aconsellar pechar o número de asociados, procurando evitar así conflitos nos días das representaciois, nos que acoden socios, actores ou actrices, ou mesmo os directores de escena, acompañados das súas familias. Estes señores e señoras terán o número de billetes que precisen con “toda preferencia en cada representación antes de procederse al despacho general de villetes” como consta “en la inscripción del libro de asientos, debiendo en caso necesario, sortearlos entre sí para evitar toda desavenencia”. Por unha banda, existe “un libro de asientos” onde hai que estar inscritos para ter garantía dun asento, e, pola outra, noméanse dous acomodadores para que cada persoa atope o seu sitio reservado, segundo o número de billete. Outramente, os estatutos tamén aconsellan “construir una arquita de madera a manera de buzón con dos llaves, cuyo uso será el de recibir los villetes de entrada al Teatro, que introducirán en ella los señores recolectores destinados al efecto los días de función”  (neses días “a las 9 de la mañana, la junta directiva nombrará dos espendedores para los villetes, siendo de cargo de la misma disponer su recolección en el acto de la entrada, igualmente que el hacer recojer los de asiento antes de concluirse la función”.

A Sociedade fai constar tamén entre as súas necesidades indispensables “la organización de una parte de música de cuerda, desde luego se propone la protección de este interesante ramo, costeando con fondos del Teatro” procurando “despertar la afición en los jóvenes inclinándolos a esta parte lírica anexa a las funciones del palco Escénico”. Como un medio curioso de financiamento, a Sociedade proponse adquirir unha “imprenta portátil” coa que se poderán “imprimir toda clase de convites y otros documentos necesarios...un servicio de tanta utilidad al Teatro y al público”.

Finalmente, faise mención ao distintivo da Sociedade na disposición 16ª “un sello de figura elíptica, en cuyo vértice inferior se leerán estas palabras: y seguirán por la línea curba las siguientes: poniendo en el alma del escudo una Ceres coronada de espigas o varios atributos alegóricos al Teatro.”  As últimas disposiciois fixan a residencia en Vilafranca, reiteran a presidencia do Alcalde Constitucional das xuntas a realizar na Casa consistorial e aparece unha relación de nomes a continuación dunha data, a do día do antigo Patrón da Vila (18) que entendemos serían, en sentido estrito, os socios fundadores, os 20 presentes na discusión e aprobación dos estatutos:

Villafranca del Vierzo 20 de Enero de 1843.__ Jacinto Meneses._ Ramón Valcarce y Núñez._ Vicente Terrón._Fernando Galarza._ Tomás Fernández Garrido. Agustín Pío Téllez._Joaquín Saavedra._ Manuel  Quevedo._ Victoriano Enríquez._ José Pablo Fernández._ Ramón Iglesias._ Aniceto de Landejuela._ Alejandro Balbuena._Nicolás Herce._ Ramón Abaunza._ Isidoro Ovalle._ Pedro Ovalle._ José Juan de Cancelada._ Antonio Pérez._ Antonio Santos Burillo.

Detalle do documento dos Estatutos.
Como consecuencia, claro está, da mentalidade da época non se cita a ningunha muller, aínda que a Sociedade, coa mesma filosofía machista e decimonónica, marxina literalmente ao xénero feminino, mesmo á hora de distribuír os impresos dos Estatutos que se repartirán entre asociados e público en xeral, iso si, imprimindo aparte  “unos Diplomas sencillos destinados a Señoras, en los cuales la Sociedad les consignará su espresiva complacencia por sus servicios y desvelos en obsequio de los intereses y prosperidad del Teatro.”  Xa noutros lugares do documento que comentamos, outorgábanselle ás mulleres, por parte da Xunta Directiva, determinadas tarefas seguindo os criterios dos costumes imperantes da época como reza o artigo 2º do Título 9º: “Será de sus atribuciones la elección de una señora adornada en virtudes y conocimientos útiles, a quien se entregue esclusivamente el cuidado de las jóvenes Señoritas que actuen en la Escena, su entera direción en el cantado, declamación lírica y más ramos anexos”  e tamén dedica un artigo no título dos Directores de escena os que se preocuparán de “las atenciones, gracias y obsequios debidos a las Señoras que actuen en la Escena”.
              
       Nesta listaxe asinan os mesmos que logo aparecen na lista de socios. En 1843 houbo efectivamente un revés moderado liberal de aí que os nosos estatutos se preocupen de que todos os sectores da sociedade da vila estean presentes, en especial, os seus círculos de poder. Aquela tarde do 20 de xaneiro concluía unha serie de debates que comezara talvez cando Ramón Abaunza dera o aviso ao alcalde de que xa tiña nas maos o borrador que lle entregara Joaquín del Pino, o seu cuñado, e redactaran xuntos Enrique e mais el. Tomás Fernández, o pai de Morales e tamén Isidoro Ovalle foron os encargados entusiastas de convocar á reunión fundacional nas salas do propio Consistorio. Na xuntanza acordaron quen serían os cargos directivos ademais de aprobar os estatutos e a súa publicación nunha tipográfica da Coruña, xestión da que se encargarían de supervisar ben D. Juan de la Mata Alvarado, ou ben Luis Toledo, residentes naquela cidade.

A Sociedade de Teatro imita a outras sociedades existentes en capitais referenciais e coñecidas para algún dos seus promotores vilafranquinos. Valladolid e Madrid están na mente de todos, unha como centro da Corte, a outra como destacada capitalidade provincial onde a vida teatral presenta un vigor particular. Pero é evidente que, detrás desta iniciativa, o principal motivo é o de procurar para a nosa vila “os honores de ciudá” como diría Morales que camiñan á par do desexo de lograr a capital de provincia perdida e sempre soñada. Temos que ter en conta que pola súa parte ese mesmo soño o tiña Ponferrada e esa pendencia teimuda entre os bercianos do XIX fomentará unha carreira na que, esta última, levaba certa vantaxe. Contaba cun espazo teatral avellentado adxunto ao cárcere que finalmente en 1841 se debe desaloxar e unha “Sociedad de Teatro de Ponferrada” como acreditan os irmaos Carro Celada, autores dun interesante estudo do Libro desta Sociedade que vai desde a fundación en 1826 ata o ano 1861. Neste estudo se ofrecen os pormenores da construción dun novo teatro que se deberon con toda seguridade acelerar ao saber que Vilafranca se dispuña a inaugurar o seu en 1843. De aí que sexa este mesmo ano no que se inicien as obras sen demora para que os ponferradinos conten cun novo espazo escénico no “tramo de San Agustín desde el mediodía” do que P. Madoz dirá: "Un teatro construído de nueva planta en 1845 con tres órdenes de palcos sostenidos por columnas de hierro colado."  por aquela sociedade ponferradina de teatro pasará en distintos momentos personaxes tan coñecidos como Pascual Fernández Baeza, José Fernández Carús, Isidro Rueda, Mateo Garza ou Lorenzo Fuertes, todos eles cun perfil claramente liberal. Non podemos asegurar que tivera algún contacto coa citada Sociedade o propio Gil y Carrasco, aínda que os autores do traballo así o aventuran dicindo, sen máis detalles nun parágrafo algo confuso, que nas súas actas consta o seu nome e sinatura, cuestión que polo de agora non puidemos constatar (19).
Parece, iso,si, que o irmao de Enrique, Eugenio Gil, figura na junta directiva sendo o seu presidente Antonio Valdés, en 1857, ano no que ademais se documenta unha colaboración coa “Sociedad de Teatro de Villafranca” que se produce cando anuncia esta última a súa intención de asistir en masa á representación “Isabel la Católica”. Os ponferradinos deciden ofrecer asentos e entrada gratuíta aos asistentes vilafranquinos como mostra do “buen deseo de armonía que anima a Ponferrada con su vecina Villafranca”.

Dando un repaso a actividade teatral do século XIX, comprobamos que as iniciativas dramáticas das dúas vilas máis importantes do Bierzo non son unha excepción, León, Zamora, Valladolid (20) tamén experimentan un fervor semellante ao longo do século. Así, postos a imaxinar como serían os recursos cos que contaban estes espazos culturais,  consultamos traballos como León y su actividad escénica en la segunda mitad del siglo XIX, unha tese doutoral de Estefanía Fernández García (1997) na que aparece un curioso inventario do “Teatro Principal” de León tamén chamado “del Ayuntamiento” que, segundo parece, ocupaba o espazo do antigo “Patio de Comedias” e que desaparecería a comezos do século XX (1919). Cítase este teatro casualmente en 1843 no que o empresario Vicente Fernández solicita permiso para realizar obras de mellora sendo logo inaugurado no 1846 como indica Madoz que o sitúa na de Praza San Marcelo ao lado da casa municipal (21). Tamén naceran teatros en Astorga, Valencia de Don Juan e La Bañeza.  Este estudo pode dar unha idea dalgunhas das compañías que puideron encher a escena berciana, e, en concreto en Vilafranca, das que non puidemos atopar outras referencias. Aínda que Ponferrada non conserva o edificio do seu teatro romántico, como fixo Vilafranca, resulta moi interesante a información que se conserva do libro de actas da súa “Sociedad de Teatro” valiosa información coa que non contamos no caso do teatro vilafranquino.



A LISTA DE SOCIOS DA SOCIEDADE DO TEATRO DE VILAFRANCA

Un anexo aos Estatutos, que se corresponde coa derradeira folla do documento, aporta unha serie de nomes (véxase a ilustración) dos que tentaremos facer un breve comentario, pois a lista resulta especialmente significativa e esclarecedora dese ambiente político e cultural que respiraba a antiga capital do Bierzo e promovía esta actividade.

                Baixo o epígrafe:  LISTA DE LOS ACTUALES SOCIOS enuméranse 42 socios aos que se suman outra  con  9 “socios corresponsales” distinguidos persoeiros, entre os que figuran D. Enrique Gil e D. Antonio Fernández Morales. Aínda que está por determinar un plano detallado das relaciois que mantiñan Gil e Morales cos demais socios que aparecen citados no documento da Sociedade de Teatro, é evidente que esa relación existía e que había intereses comúns que os movían a todos eles ata o punto de apoiar unha institución de grande importancia para a vida cultural e proxección desta vila berciana que seguía aspirando a ser cabeza dunha provincia, actividade que, como é ben sabido, non pasaba desapercibida máis aló da contorna.  Que a lista de “socios corresponsales” foi meditada e estaba ben pensada e deseñada, non cabe ningunha dúbida. Parece obvio que nela non podía faltar Gil y Carrasco, por ser o autor máis destacado da vila e do Bierzo nese momento, o que indica ademais que o escritor non renegaba, como se ten afirmado, da súa vila natal. Pero, por que aparece inmediatamente despois Fernández Morales? Ganduxemos as hipóteses de por qué o noso capitán con 26 anos de idade está na lista, por que contaron con el? Unha primeira e principal causa certamente é ideolóxica: ser un destacado activista do liberalismo; outra,  sería a literaria, en realidade está ben próxima a anterior, podémola intuír, pero seguramente o Morales escritor, aínda non despuntara. Finalmente, a súa brillante carreira militar a ninguén pasaba desapercibida.

 Seguindo o rastro destes fíos observemos certos pormenores de interese sobre esta lista de socios que nos permitan certificar o que dicimos, non sen antes advertir que nos deterémonos só nunha parte dos 42 socios citados.

 O primeiro dos nomes, o que encabeza a lista, é o Alcalde de Vilafranca, recentemente elixido na liña do liberalismo moderado ao igual do que rexentaba o poder na Corte. Non é casual que sexa o primeiro, na propia lista indícase con maiúsculas o seu cargo: D. Jacinto Meneses, PRESIDENTE. A seguir, os tres nomes dos cargos directivos que non pertencen á Corporación municipal: D. Agustín Pío Téllez, CONTADOR, D. Antonio Santos Burillo, SECRETARIO e D. Manuel Díaz Maroto, DEPOSITARIO, que resultan ser destacadas personalidades e, máis cedo que tarde,  ocuparán cargos de peso en distintos postos relevantes. Agustín Pío Téllez era deputado provincial nese momento e, pouco tempo despois, no ano 50, aparece acompañando a Tomás Iglesias Barcones, home este natural de Vilafranca e abade da súa Colexiata, que chegaría a bispo de Mondoñedo (antes de ocupar máis altos cargos) cara a onde se despraza ao parecer acompañado do propio Agustín Pío Téllez que exercerá de profesor do Seminario Mindoniense e,  do que sabemos que, un ano despois, sería secretario do Gobernador eclesiástico eilí mesmo. Por outro lado, Antonio Santos Burillo, o secretario arquiveiro da Sociedade de Teatro, nese mesmo ano 1843, estaba a promover precisamente unha institución de ensinanza na vila. Na acta municipal del 15 de febrero de 1843 di: “ Se leyó con el mayor gusto la esposición q hacen a este ayuntamto los sres. D. Pedro Ildefonso Oballe, abogado de los Tribunales nacionales (tamén incluído na lista de socios) y D. Antonio Santos Burillo, profesor de matematicas, revelando la ilustrada idea de constituir en esta villa un estableciento de enseñanza que abrace bajo una misma dirección la Instrucción primaria,  la de  Latinidad y la secundaria.”  O Depositario da Sociedade Manuel Díaz Maroto era administrador de rendas desta vila, como consta nas actas municipais do ano 43. Lembremos que no ano 1842 participara na cea co Infante Francisco de Asis pois daquela ocupaba o cargo de comandante da Milicia. A aquela cea tamén asistira como invitado o seguinte na lista,  D. Ramón Valcarce y Núñez, que nas actas municipais da vila parece estar no goberno municipal, ademais de ser tenente da Milicia Nacional. nunha listaxe dos individuos para facer o servizo á milicia Nacional de Infantería desta vila en 1838 aparecen citados, entre outras moitas persoas, practicamente a totalidade dos 42 socios (22). 

A partir deste nome non sabemos con precisión se a lista segue unha orde lóxica. Non garda a orde alfabética, non sinala ningún tipo de cargo ou distinción, parece unha serie de nomes caprichosa que ben puidese seguir un criterio tan simple como o da inscrición no rexistro de socios. O perfil dos socios  é o esperable: profesiois liberais, ligados ás milicias e ao goberno municipal.  Así o seguinte será D.Vicente Terrón y Molée, un doutor que antes de exercer na nosa vila foi o autor dun artigo Sobre la tos ferina y la angina membranosa e parece estar destinado en Cebreros (Ávila) que é onde asina a columna do Boletín de Medicina, Cirurjía y Farmacia de 1836 (nº 87 editado en Madrid).  Logo vén Fernando Garlanza, que pertencía ao ramo da xudicatura, era avogado e xuíz de primeira instancia (tamén ligado ao xulgado vilafranquino está outro dos socios que se cita máis abaixo Antonio Pérez, promotor fiscal), e  a seguir está Tomás Fernández Garrido,  o sétimo da lista de socios. Trátase do pai de Antonio Fernández Morales. Ademais de boticario, era membro da Milicia e non nos cabe a menor dúbida de que foi un dos impulsores  máis entusiastas da iniciativa. Tal er ao seu interese que logrou finalmente, que o seu fillo, ausente da vila, estivese involucrado na Sociedade.  O seguinte na lista é Joaquín Saavedra Ossorio un home moi influínte, outro destacado militar liberal que sabemos dirixe a milicianos vilafranquinos contra a facción valdeorresa de Os Carballos de 14 homes interceptados en Visuña 1834, colaborador durante dous anos do axudante do Capitán Xeral de Galicia, Francisco Sánchez Gil, e a súa Compañía de Cazadores asentada na vila para dar resposta ás liortas carlistas (23). Por suposto, el tamén estivo o 10 de xullo de 1842 na cea co Infante D Fco. de Asís María, que pernoctou na vila o día 11 de xullo. Hai persoeiros que pasarán pola alcaldía de Vilafranca e mesmo serán  deputado provinciais, como Ramón Abaunza; homes que veñen participando da política local como Manuel Quevedo, membro da corporación municipal no ano 1842 e avogado acaudalado, Aniceto de Landejuela, un dos rexedores do goberno da vila, Alejandro Balbuena, tamén membro da corporación anos despois e está igualmente o actual secretario da corporación, Carlos  Pérez y Novo.

Entre os socios sinalamos a continuación a dous senlleiros persoeiros, dos máis firmes partidarios da capitalidade da Provincia para Vilafranca. Efectivamente as actas municipais do ano 1842 e 1843 deixan constancia do vigor deste “asunto de la capitalidad” para o que se segue convocando aos “notables”, recíbense adhesións con intención de sumar territorios á nova provincia, como por exemplo a do “Ayuntamiento de Caldelas”, realízanse diversas xestiois fóra da vila  como as que se agradece fixeran entre outros “los sres diputados  Mauricio García y Román Obejero”, ou do pronunciamento do Capitán General de Galicia, ademais do  “arzobispo de Valencia, Pelegrín José Saavedra” quen precisamente formará parte do elenco fundacional da Sociedade de Teatro.  É por iso polo que é doado establecer unha  relación entre esta iniciativa teatral e a de facer posible e afianzar esa aspiración dunha provincia para o Bierzo.  O primeiro dos personaxes a destacar é Apolinar Suárez de Deza, señor de Láncara, que daquela comeza a destacar nas filas do moderantismo local. Suárez de Deza participara directamente, durante a rexencia de Espartero en 1841, na defensa da capitalidade de Provincia para Vilafranca concorrendo á solicitude co apoio da comarca de Valdeorras onde tiña gran influencia.  Logo chegará a ser senador provincial, no ano 44-45, nas prazas do Senado que lle correspondían á provincia a títulos nobiliarios afiliados ao sector moderado. A influencia de Suárez de Deza aumentaba daquela coa adquisición de bens desamortizados no Bierzo. Isto parece indicar que as vellas familias nobiliarias e fidalgas da provincia retoman un papel protagonista no plano político do que permaneceran ausentes durante os tres anos anteriores. A derrota total dos progresistas, tras o movemento revolucionario de outubro dese mesmo ano de 1843,  xunto co control absoluto das instancias locais,  permitirá este xiro conservador do réxime liberal.

O outro personaxe é Santiago Capdevila que xa no ano 1842 formaba parte da corporación municipal como rexedor sexto, á que se incorpora no mes de abril como certifican as actas municipais, por non podelo facer antes, debido a súa estancia en Barcelona. Era un comerciante de panos que se instala na Praza da Constitución con Ignacio Herrero no 1834. Era esa burguesía activista que se implica e que abraza a causa da capitalidade para Vilafranca como queda patente pola súa pertenza á Sociedade de teatro en 1843, pero tamén porque lidera o asunto da capitalidade anos máis tarde no bienio progresista (1854-55), cando os sectores conservadores comezan a ver no aillamento da comarca un xeito de manter os seus privilexios.


Ademais de militares liberais, de convencidos provincialistas, os rendistas máis ou menos moderados e os sectores puxantes da burguesía local, podemos incluír entre os socios do Teatro a certos intelectuais locais entre os que sen lugar a dúbidas destacaríamos a Isidoro Andrés Ovalle, que coñecemos como autor de varios artigos xa na década dos 60 en El Esla e tamén polo seu poema Recuerdo a Puentedeume (en dialecto berciano), aínda que en 1843 era un recente licenciado que acababa de chegar de Valladolid onde estudara Leyes.

(IR Á SEGUINTE)


(17))     O goberno municipal, como se pode comprobar actas municipais do 1842, vén de sufrir unha transformación adaptándose ao moderantismo en voga no país.
(18)     O antigo patrón de Vilafranca era San Sebastián, se ben é certo que estaba a piques de nacer unha nova festa patronal que daría lugar, pouco máis tarde, a unha serie de funciois teatrais asociadas a esta festa e aos cuantiosos gastos que se sufragaban, en parte, con representaciois no teatro como podemos comprobar nas páxinas nas que se analiza a orixe e evolución das festas do Cristo no libro Palillos de madeira, os xigantes de Vilafranca del Bierzo, anteriormente citado.
19) No texto publicado no nº16 da revista Tierras de León, os autores, os irmaos carro Celada, comezan afirmando que Enrique Gil morrera en 1845, data que é inexacta. Logo non ofrece ningunha precisión, cousa que parece estraña polos detalles que si aparecen noutros momentos e que finalmente, nos fan dubidar da certeza e correcta lectura do documento neste punto que queda pendente de contrastar no orixinal do Libro de actas de la Sociedad de Teatro de Ponferrada, ao que non puidemos acceder lamentablemente.
(20)     Narciso Alonso Cortés realiza un estudo moi notable da actividade teatral da Valladolid do XIX.
(21)     Facemos referencia das páx 71-72  e da páx. 84 da tese citada: León y su actividad escénica en la segunda mitad del siglo XIX, de Estefanía Fernández García (1997).
(22)     Hai que indicar que neste mesmo ano de 1843, o 20 de outubro, a Milicia Nacional se mobilizaría cara ao Hospital de Órbigo e León. Esta mobilización ten que ver coa decisión da coalición antiespartarista de proclamar a maioría de idade de Isabel, en canto esta cumpriu os trece anos, en outubro de 1843, iniciándose así o seu reinado efectivo. A Milicia Nacional desde os sucesos de 1836, na caída da Rexente María Cristina en beneficio de Espartero, participara habitualmente contra as sublevaciois moderadas, en especial, contra o pronunciamento moderado de 1841 e contra o restablecemento do moderantismo nese mesmo ano de 1843. Sería seguramente a causa de que narváez decidira a súa disolución, encomendando máis tarde as súas tarefas á Guardia Civil, un corpo militar creado pouco despois.

(23)     Datos que proporciona Miguel J. García González na pax. 151 da Historia del Bierzo editada polo Diario de León e o Instituto de Estudios Bercianos no ano 1994.

venres, 23 de setembro de 2016

MORALES E O TEATRO DE VILAFRANCA (II)

Foto recreación. Morales no Teatro de Vilafranca. Montaxe realizada sobre unha foto
da Memoria fotográfca de un siglo de Santiago Castelao e un dos retratos de Fdez. Morales.

UN TEATRO ROMÁNTICO EN CONSTRUCIÓN  E OS SEUS ESTATUTOS

Héctor M. Silveiro Fernández


Unha das razois que nos moveron a escribir e publicar este traballiño sobre a Historia do Teatro en Vilafranca foi a de desterrar para sempre un mal entendido que sitúa a súa construción nos primeiros anos do século XX. O teatro en Vilafranca naceu no século XIX  e estivo onde hoxe se atopa, é dicir, no edificio do Consistorio municipal da Praza Maior, daquela Praza da Constitución. Polo tanto o Teatro Vilafranquino, lonxe de ser un espazo creado no ano 1905, como figura erroneamente nalgunhas publicaciois é unha creación romántica do ano 1843 como a continuación documentamos.
  Lendo varios traballos sobre o Teatro no Bierzo chamounos especialmente a atención o clamoroso erro cometido na VI. Antología de Escritores Bercianos, dedicada ao Teatro editada con ocasión da celebración da Feira do Libro do 2007 polo prestixioso Instituto de Estudios Bercianos. Na introdución titulada El teatro en el Bierzo (da que no se indica autor) fálase da Sociedade de Teatro Ponferradina creada no 1826, cuxa fonte é un artigo de Esteban e José Antonio Carro Celada. Tras esa referencia, debida ao estudio de Esteban e José Antonio Carro Celada,  curiosamente esquece citar a Sociedade de Teatro de Vilafranca (que tamén aparece no encomiable traballo dos irmáos anteditos). Finalmente cae no craso erro de afirmar con contudencia que a historia do Teatro Villafranquino se remonta a comezos do século XX  época na que foi construído.(13)

Parécenos curioso o proceder do autor, ou autores, desta introdución, tanto polo esquecemento como polo descoido cometidos, porque existían datos que desmentían ambas cousas e xa estaban publicados.  En concreto, a indicación da data de construción do Teatro vilafranquino está ligada á de construción do edificio do Consistorio, que o historiador Hernán Alonso sitúa no 1839, ano no que o municipio se dirixe á raíña rexente, María Cristina, para que, por unha parte, ceda o espazo do convento incendiado de San Francisco para cuartel e permita, pola outra, derruír o que ameaza ruína e empregar os materiais aproveitables na construción da nova casa Consistorial.  Permiso que foi concedido o 6 de agosto do mesmo ano. De todos os xeitos o historiador local tampouco procedeu con total claridade e cremos que malinterpretou outros datos manexados, como os que deixou no seu voluminoso dicionario Pascual Madoz “en la plaza de la Constitución, hecha de nueva planta en estos últimos años; tiene su archivo, secretaria y un espacioso salón de sesiones de 84 pies de long. y 28 de lat.; en el piso bajo existe un pequeño teatro aun no concluido del todo, y en el frente que mira al E. una acera de 90 pies de largo y 12 de ancho” o que leva a Hernán Alonso a dicir


noutra referencia “en esta plaza está el Ayuntamiento que se hizo en 1850. El teatro construído en su interior, no se concluyó del todo hasta 1905”(14).

Documento de 1905. Bases de accionistas para o arranxo do Teatro.

No proceso da nosa investigación procuramos contrastar estes datos e puidemos comprobar que en 1905 o que se acomete, a través dunha sociedade de accionistas, é unha remodelación do teatro xa existente e en uso. A documentación que se xerou naquela reforma non deixa lugar a dúbidas de que se trata dun arranxo. Por exemplo o título das bases para a constitución da sociedade de accionistas di: Bases para la constitución de un capital de Treinta mil pesetas con destino exclusivo al arreglo del Teatro de esta Villa, sito en la casa consistorial de esta misma (ver ilustración). Outro documento consultado recentemente no Arquivo Municipal, orientado polo arquiveiro municipal Abel López Molanes, confirma que a nosa argumentación é a acertada: o teatro estaba en uso antes do 1905. Entre os papeis manexados atopamos un “Reglamento del Teatro” dúas follas, en moi mal estado de conservación, asinadas en setembro do ano 1889 nas que se confirma que no seu artigo 1º El teatro pertenece en propiedad al pueblo de Villafranca; su conservación y administración corresponde al municipio, como representante legal del mismo. Un segundo documento mellor conservado está datado o 26 de outubro do 1881. Nunha especie de inventario no que se describen distintos locais do municipio e da Casa consistorial dise que se sitúa o teatro na planta baixa e se comenta sobre o estado de conservación do edificio que “es bueno, escepto el teatro, cuyo estado es bastante malo”. Pero camiñemos cara atrás no tempo.
  
Botémoslle un ollo ás obras do teatro da mao do noso autor. Deixáramos a Morales na Praza maior nun círculo de amigos formado polos responsables da preparación daquel espazo para o novo teatro e do proxecto da Sociedade do que xa lle falara o seu padre, o boticario. Tras invitalo a formar parte daquel proxecto, que, como non, aceptou gustoso, deciden entrar a ver as obras na casa consistorial. Na Vilafranca do 1842 esas obras, xa moi avanzadas, seguen a bo ritmo. Nas actas municipais puidemos comprobar que na sesión do 31 de decembro aparecen pagos a un mestre canteiro, Manuel Fdez, por facer o baldosado frontal do edificio e tamén o seguinte texto: “A  don Juan Pérez maestro carpintero por hacer el pino del foro del teatro, el baldosado del ante paso de dcho teatro y dar cal de recebo a todo el local desde la puerta pral, mil doscientos nobenta r. en q. se le ajustaron estas obras.”

Chegaría Enrique Gil a visitar este teatro en obras? Non sería nada inverosímil que efectivamente fixese algunha escapada a Vilafranca á casa dos seus amigos e compañeiros de estudos na súa vila natal posto que, como veremos, foron os que o invitaran a formar parte da Sociedade que se estaba xerando en 1842 e  porque, como dixemos, a preparación daquel espazo estaba en marcha. Para facermos unha idea máis precisa da implicación no proxecto do autor da violeta, debemos pousar a mirada por un momento na vida deses anos de Gil y Carrasco. Tras dos éxitos logrados nos anos 38 e 39 en Madrid, certamente convertido nun escritor recoñecido tanto pola boa acollida da súa poesía, como polo prestixio acadado coas súas críticas teatrais, o autor sofre un terrible parón.  A causa é a súa enfermidade,  que o leva a volver ao Bierzo convalecente por un tempo (do 5 de novembro a comezos do vrao do 1840). Daquela levaba, desde 1836, tres longos anos sen pisar a terra que o vira nacer. Será esta primavera do 40 na que comeza unha nova etapa creadora inspirada pola súa terra natal, na que a pesar de que confesa por carta aos seus amigos que se aburre e desexa volver á “infernal marabunda” madrileña, o seu xenio creativo lévao ao campo fecundo da narrativa.  Logo, aquelas afirmaciois non deixaban de ter algo de tópico, porque el non parece ser unha vítima do tedio. Nestes meses de convalecencia e repouso, traballa no deseño da súa primeira novela, e, ademais, redactará o prólogo desde Ponferrada para unha iniciativa editorial que puxera en marcha el mesmo, a edición das Poesías de Espronceda. Naquela longa estancia na comarca berciana non sería difícil que realizase algunha visita aos seus amigos vilafranquinos ou que fosen eles, especialmente Joaquín, o que se achegase ás orillas do Sil ao pé do Castelo templario, para visitar a un íntimo amigo enfermo. No vrao Gil volve a Madrid e reanuda a súa actividade literaria en prensa, precisamente coa crítica das poesías do seu amigo Espronceda cuxa publicación, en sinal de amizade co autor da Canción del pirata, anteporá á publicación por entregas da súa primeira novela que titulou El Lago de Carucedo. Grazas a Espronceda,  Enrique entra como funcionario na Biblioteca Nacional no mes de novembro do 40. Estábase a extinguir a súa vea poética. La caída de las hojas (publicada en El Iris, marzo 1841) talvez fora concibida como despedida da poesía comentan os entendidos. Escribíraa no outono, na súa estancia no Bierzo.   O seu traballo como bibliotecario facilitará seguir publicando na prensa, esta vez, artigos de crítica literaria ata que, en outubro de 1841 ao pechar a redacción de El Pensamiento, abandona a actividade periodística, comezando a preparar a documentación de dous traballos de maior envergadura. Uns meses antes, no vrao do 1841 volvera ao Bierzo e toma corpo a inspiración que permitirá abordar o comezo deses proxectos literarios que finalmente titulou El Señor de Bembibre e o Bosquejo a unha provincia del Interior. Un tráxico suceso, a morte de Espronceda en maio do 1842, vaino forzar a escribir uns sentidos versos, para logo afastarse da lírica e situarse definitivamente ás portas da prosa coa que xa viña facendo probas.  El Señor de Bembibre está moi avanzado.

En que momento se incorpora Gil ao proxecto da “Sociedad de Teatro de Villafranca”? Puido perfectamente ser na visita ao Bierzo daquel ano de 1842. Durante o vrao redacta o Bosquejo, como el mesmo documenta na visita a Peñalba e a Aquiana, no mes de agosto (15). Se as reunións previas á fundación da Sociedade foron realizadas aquel vrao, quizás tamén contaron coa presenza de Enrique pola influencia dese amigo vilafraquino e vinculado ao mundo do teatro que tivo que servir de contacto para que Gil se animase a participar e, non sería de estrañar, que dita iniciativa local buscase o asesoramento ou mesmo nacese da mente dese amigo de Gil. E ese amigo non pode ser outro que Joaquín del Pino,  que efectivamente tiña unha reputación literaria asociada ao mundo teatral, pois, se Gil era un dos críticos de teatro máis prestixiosos do momento, o seu íntimo amigo Joaquín,  compañeiro de estudos en Valladolid, agora tamén colaboraba coas súas propias críticas dos espectáculos que pasaban polos teatros de Madrid nunha pequena revista que saía dúas veces por semana chamada “El Entreacto”.  Non sería estraño que, se non foi redactado no Bierzo, o borrador de estatutos para a incipiente Sociedade de Teatro,  saíse das maos de Joaquín, que el mesmo o fixera chegar a Villafranca desde a capital madrileña, quizás tras realizar certas consultas co seu amigo Enrique, e coa finalidade de facelos funcionais para unha poboación como a vilafranquina ao adaptar certos elementos doutros estatutos consultados na Corte. Esa foi a ocasión que imaxinamos aproveitaría Joaquín para invitar a participar a Gil e implicalo no proxecto. (16)

A finais do ano 1842 todo estaba listo para poñer en marcha e dinamizar este espazo teatral na capital berciana. Así en xaneiro de 1843 nacerá a denominada “Sociedad de Teatro de Villafranca”. Os Estatutos desta sociedade foron editados pouco despois desta data, como  se di no propio libreto e certifica o seu secretario Antonio Santos Burillo: “despois de ser discutidos y aprobados en 26 de Enero de 1843”.   Esta pode ser perfectamente a data oficial de nacemento do noso teatro. Imos logo cos pormenores do documento.
Notas: (13)     De publicaciois como a citada logo se derivan outras na prensa escrita ou na dixital como a  que  tamén circula en concreto na Wiquipedia http://es.wikipedia.org/wiki/Teatro_Villafranquino, cando o Teatro vilafranquino xa existía dende mediados do XIX. Esperamos que dito erro coa documentación que aportamos sexa corrixido canto antes.
(14)     Pódense consultar as páx. 113 e 117 da Guía de Villafranca del Bierzo editada por Everest no ano 1984, cuxos textos son de Hernán Alonso.
(15)     Véxase J.L. Picoche Un romántico español, Enrique Gil y Carrasco na páx 46. Todas as referencias biográficas citadas anteriormente están tiradas tanto deste libro como da súa imprescindible e voluminosa tese doutoral, agás as referidas á Sociedade de Teatro de Vilafranca que o hispanista francés descoñece por completo.
(16)     Co obxecto de desentrañar os vínculos que unían a Enrique e a Joaquín e que resultan especialmente significativos para comprender determinados aspectos da biografía de Gil, estamos rematando a elaboración dun estudo que esperamos vexa á luz no último dos libros da Biblioteca Gil y Carrasco que tan acertadamente dirixe Valentín Carrera. Como precedente realizaremos unha pequena comunicación no Congreso Internacional Enrique Gil y Carrasco y el Romanticismo, cuxas sesióis terán lugar acertadamente no teatro vilafranquino.